Charles de Gaulle: generał, który w 1940 roku nie uznał klęski

Charles de Gaulle zapisał się w pamięci apelem z 18 czerwca 1940 roku i V Republiką, ale przez blisko trzy dekady wcześniej był zawodowym żołnierzem: ranny i wzięty do niewoli pod Verdun, doradca w Polsce w 1920 roku, teoretyk wojny pancernej, a w 1940 roku dowódca dywizji pancernej.²

1. 1912Po Saint-Cyr trafia do pułku Pétaina.
2. 1916Niewola po walce pod Douaumont (Verdun).
3. 1920Z Wojskiem Polskim w wojnie z Rosją sowiecką.
4. 1940Montcornet; apel z 18 czerwca.
5. 1944Powrót do wyzwolonego Paryża.
6. 1958Tworzy V Republikę.

Lille, Saint-Cyr i pułkownik Pétain

De Gaulle urodził się w Lille 22 listopada 1890 roku. Wstąpił do szkoły wojskowej Saint-Cyr, a po jej ukończeniu w 1912 roku trafił do 33. pułku piechoty w Arras pod dowództwem pułkownika Philippe'a Pétaina, którego, jak pisze historyk Julian Jackson, wówczas bardzo podziwiał.³

Trzy razy ranny, wzięty do niewoli pod Douaumont

Fondation Charles de Gaulle podaje, że porucznik de Gaulle został postrzelony w nogę pod Dinant 15 sierpnia 1914 roku, a w marcu 1915 roku w rękę. W marcu 1916 roku, broniąc wsi Douaumont w pierwszych tygodniach bitwy pod Verdun, kapitan de Gaulle został znów ranny i wzięty do niewoli; Fundacja podaje datę 2 marca i dodaje, że początkowo uznano go za poległego. Pięć razy próbował uciec, trafił do obozu karnego dla niepokornych oficerów i wolność odzyskał dopiero po rozejmie z listopada 1918 roku.⁴

Polska, od 1919 do 1921 roku

Po wojnie wyjechał do Polski jako instruktor Francuskiej Misji Wojskowej, która szkoliła nowe Wojsko Polskie: od kwietnia 1919 do maja 1920 roku i od czerwca 1920 do stycznia 1921 roku, jak zgodnie podają Fundacja i historyk IPN Mariusz Kwietniewski. Latem 1920 roku, gdy Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy, trafił do sztabu generała Josepha Bernarda, doradcy generała Edwarda Śmigłego-Rydza, i przeszedł szlak walk od Wołynia po Mazowsze w czasie Bitwy Warszawskiej. Otrzymał wojenny stopień majora Wojska Polskiego i Srebrny Krzyż Orderu Virtuti Militari z numerem 2980.⁵

Teoretyk okresu międzywojennego

Między wojnami od 1925 roku służył w sztabie marszałka Pétaina i napisał cztery książki, w tym „Le Fil de l'épée” (1932) i „Vers l'armée de métier” (1934). Druga z nich postulowała korpus pancerny złożony z żołnierzy zawodowych i używany samodzielnie i zaczepnie, wbrew dowództwu okopanemu za Linią Maginota; we Francji wzbudziła tylko chwilowe zainteresowanie. Więź z Pétainem słabła: de Gaulle mówił później, że dla niego Pétain umarł w 1925 roku, a Jackson twierdzi, że od 1934 roku znalazł nowego protektora w deputowanym Paulu Reynaudzie.⁶

Maj 1940: 4. Dywizja Pancerna pod Montcornet

W 1939 roku pułkownik de Gaulle, wcześniej dowódca 507. pułku czołgów w Metzu, objął dowództwo czołgów 5. Armii. 10 maja 1940 roku utworzono pod jego dowództwem 4. Dywizję Pancerną (4e DCR). Francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych wymienia batalion 34 nowych ciężkich czołgów B1 bis, bataliony lekkich czołgów R35, starsze czołgi D2, działa kalibru 75 mm i batalion strzelców.⁷

Gdy korpus pancerny Guderiana przeszedł Ardeny i parł na zachód, de Gaulle 17 maja uderzył z rejonu Laon na Montcornet. Według ministerstwa atak ruszył o 4.15 rano; czołgi R35 kapitana Peneta weszły do Montcornet bez czołgów ciężkich i zostały rozbite przez działa kalibru 88 mm; batalion B1 bis, bez dokładnych map, stracił trzy czołgi pod La Ville-aux-Bois; wieczorem sztukasy zmusiły dywizję do powrotu do bazy. Ministerstwo nazywa to porażką wojskową, która w atmosferze powszechnego defetyzmu nabrała cech zwycięstwa moralnego, a Fundacja zalicza Montcornet do walk, w których de Gaulle się wyróżnił.⁸

Abbeville i rząd

Według Fundacji dywizja, przerzucona nad Sommę, powstrzymywała Niemców pod Abbeville od 27 do 30 maja. De Gaulle otrzymał tymczasowy stopień generała brygady; Pałac Elizejski i ministerstwo datują awans na 25 maja, Fundacja na 1 czerwca. Na początku czerwca premier Paul Reynaud mianował go podsekretarzem stanu ds. wojny i obrony narodowej. 16 czerwca omawiał w Londynie z Churchillem projekt unii francusko-brytyjskiej; po powrocie tego wieczoru do Bordeaux dowiedział się, że Reynaud ustąpił, a jego następca Pétain wystąpi o rozejm.⁹

Czym był apel z 18 czerwca?

Apel z 18 czerwca 1940 roku był audycją radia BBC nadaną z Londynu, w której de Gaulle, generał brygady od kilku tygodni, odrzucił rozejm, o który zabiegał nowy rząd Pétaina. Mówił Francuzom, że to wojna światowa, że Francja nie jest sama i że płomień francuskiego oporu nie może zgasnąć.

17 czerwca przyleciał do Londynu z adiutantem Geoffroyem de Courcelem i poprosił Churchilla o zgodę na wystąpienie. Przemówił wieczorem 18 czerwca, a pod koniec powiedział, jak przytacza ministerstwo: „la flamme de la résistance française ne doit pas s'éteindre et ne s'éteindra pas”, czyli płomień francuskiego oporu nie powinien zgasnąć i nie zgaśnie. Nagrania nie zachowano, a we Francji słyszało apel niewielu; nagranie odtwarzane dziś pochodzi z późniejszego apelu, nadanego 22 czerwca. Vichy unieważniło jego awans, a na początku sierpnia sąd wojskowy zaocznie skazał go na śmierć.¹⁰

Co de Gaulle robił w czasie II wojny światowej?

W czasie II wojny światowej de Gaulle dowodził w maju 1940 roku francuską dywizją pancerną, krótko był podsekretarzem stanu ds. wojny, po czym odrzucił rozejm. Z Londynu zbudował Wolną Francję i jej siły zbrojne, pozyskał znaczną część francuskiej Afryki, zjednoczył ruch oporu pod jednym kierownictwem i stanął na czele rządu tymczasowego, który w sierpniu 1944 roku wrócił do wyzwolonego Paryża.

Wolna Francja: Brazzaville, Dakar i Bir Hakeim

28 czerwca 1940 roku Wielka Brytania uznała go za przywódcę Wolnych Francuzów. 26 sierpnia przyłączył się do niego Czad, a w ciągu kilku dni Kamerun i Kongo Środkowe, ale brytyjsko-wolnofrancuska próba zajęcia Dakaru, operacja Menace, zawiodła 23-25 września. 27 października w Brazzaville powołał Radę Obrony Imperium. W 1942 roku 1. Brygada Wolnych Francuzów utrzymała w Libii Bir Hakeim, według Fundacji od 26 maja do 11 czerwca, w wojnie pustynnej rozstrzygniętej później pod El Alamein.¹¹

Churchill, Roosevelt i Giraud

Jackson twierdzi, że Churchill poparł de Gaulle'a, nie rozumiejąc, że ten zamierza przemawiać w imieniu samej Francji. Franklin Roosevelt był wobec niego nieufny, pisze historyk Sylvain Cornil-Frerrot; Jackson dodaje, że nawet Dwight Eisenhower chciał przed D-Day porozumienia z de Gaulle'em. W Afryce Północnej, jak zauważa Fundacja, Amerykanie narzucili jako dowódcę generała Henriego Girauda. 3 czerwca 1943 roku w Algierze powstał Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego (CFLN) pod wspólnym przewodnictwem de Gaulle'a i Girauda; jesienią de Gaulle kierował nim już sam, a 3 czerwca 1944 roku komitet przekształcił się w Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej.¹²

Wyzwolenie Paryża, 25 i 26 sierpnia 1944 roku

Jak podaje Fundacja, 25 sierpnia francuska 2. Dywizja Pancerna generała Leclerca i amerykańska 4. Dywizja Piechoty wkroczyły do Paryża; po południu niemiecki komendant, generał Dietrich von Choltitz, skapitulował przed Leclerkiem, a de Gaulle przybył mniej więcej godzinę później. Następnie przemówił w ratuszu: „Paris outragé, Paris brisé, Paris martyrisé, mais Paris libéré !”, czyli Paryż znieważony, złamany, umęczony, ale wyzwolony. 26 sierpnia zapalił znicz pod Łukiem Triumfalnym i na czele pochodu przeszedł Polami Elizejskimi wśród wiwatujących tłumów.¹³

Po wojnie

20 stycznia 1946 roku, po sporze z Konstytuantą, ustąpił z funkcji szefa rządu tymczasowego. Wezwany w czasie kryzysu algierskiego w maju 1958 roku, doprowadził do uchwalenia nowej konstytucji we wrześniowym referendum i na początku 1959 roku objął urząd prezydenta. W styczniu 1961 roku referendum poparło samostanowienie Algierii, a porozumienia z Évian z marca 1962 roku otworzyły drogę do niepodległości. Ustąpił po przegranym referendum w kwietniu 1969 roku.¹⁴

Buntownik, zbawca czy jedno i drugie?

Dla Vichy był buntownikiem skazanym na śmierć; dla Pałacu Elizejskiego apel z 18 czerwca jest aktem założycielskim Wolnych Sił Francuskich. Historycy studzą legendę. Jackson opisuje konserwatystę z lat 30., który stawiał naród ponad ideologię, zerwał z prawicową polityką ustępstw wobec Niemiec i nie wykazywał niemal żadnych śladów antysemityzmu: raczej elastycznego pragmatyka niż sztywną postać z mitu.¹⁵

Colombey i Paryż dziś

De Gaulle zmarł 9 listopada 1970 roku w swoim domu w Colombey-les-Deux-Églises i spoczął na wiejskim cmentarzu. W Paryżu jego imię nosi plac wokół Łuku Triumfalnego, a miasto zapowiada w Musée de l'Armée wystawę „De Gaulle avant de Gaulle” o początkach jego kariery, od 21 listopada 2026 do 20 czerwca 2027 roku. Więcej francuskich dowódców przedstawia tekst o największych wodzach Francji.¹⁶