Dziesięć przełomowych dni (Ten Crucial Days) to okres od 25 grudnia 1776 do 3 stycznia 1777 roku. George Washington przeprawił się wtedy przez skutą lodem Delaware, rozbił heską załogę Trenton, utrzymał linię Assunpink Creek przed Cornwallisem, a nocnym marszem wygrał pod Princeton, ratując sprawę amerykańską po roku klęsk.
W grudniu 1776 roku rewolucja amerykańska była bliska upadku. W ciągu dziesięciu dni wynędzniała armia Washingtona trzy razy przekroczyła rzekę Delaware, stoczyła trzy starcia i zamieniła katastrofalny rok w opowieść o przetrwaniu. Ten przewodnik prowadzi przez kampanię dzień po dniu.
Okrągłe, 250. rocznice tych wydarzeń przypadają tej zimy, od nocy Bożego Narodzenia 2026 do 3 stycznia 2027 roku. To dobra okazja, by oddzielić to, co udokumentowane, od tego, co obrosło legendą.
Armia u schyłku 1776 roku
Rok układał się fatalnie. Po klęsce na Long Island w sierpniu i utracie Nowego Jorku Armia Kontynentalna wycofała się przez New Jersey do Pensylwanii. Armia, która w sierpniu liczyła blisko 14 000 ludzi, pod koniec listopada miała ich mniej niż 50001, a wielu z tych, którzy zostali, kończyło służbę z dniem 1 stycznia.
W tych tygodniach Thomas Paine napisał The American Crisis, otwarty słowami „” („”). Często podaje się, że tekst ukazał się 19 grudnia 1776 roku na łamach Pennsylvania Journal, albo wskazuje datę 23 grudnia. Badania opublikowane w Journal of the American Revolution pokazują, że broszurę wydrukowano w Filadelfii 19 grudnia2, a sam Journal w tym czasie w ogóle się nie ukazywał. Popularna opowieść, że Washington kazał odczytać tekst żołnierzom przed przeprawą, nie ma bezpośredniego potwierdzenia w źródłach.
Przeprawa w noc Bożego Narodzenia
George Washington zaplanował uderzenie z trzech stron. Około 2400 ludzi pod jego osobistym dowództwem miało przejść rzekę dziewięć mil (około 14 km) na północ od Trenton, a kolumny Jamesa Ewinga i Johna Cadwaladera przeprawić się niżej. Hasło brzmiało „”3 („”). Lód i narastająca burza całkowicie zatrzymały Ewinga, Cadwalader nie zdołał przeprawić dział, więc do akcji weszła tylko kolumna główna.
Łodzie obsadzone w dużej mierze przez marynarzy Johna Glovera z Marblehead przewoziły żołnierzy, konie i działa wśród kry, a całością kierował Henry Knox. Kiedy na drugi brzeg dotarło 2400 ludzi i osiemnaście dział3, była trzecia nad ranem, a marsz ruszył dopiero o czwartej, z kilkugodzinnym opóźnieniem, w deszczu ze śniegiem.
Trenton, 26 grudnia
Trenton obsadzała heska brygada pułkownika Johanna Ralla, według różnych źródeł od około 1000 do 1500 ludzi3. Amerykanie weszli do miasta od północy i północnego zachodu około ósmej rano dwiema kolumnami: jedną prowadził Nathanael Greene, drugą, drogą wzdłuż rzeki, John Sullivan. Walki uliczne i ogień artylerii wyparły Hesów z miasta, a Rall został śmiertelnie ranny.
Straty heskie wyniosły około 22 zabitych, 83 rannych i mniej więcej 800 do 900 jeńców3, do tego działa i zapasy. Amerykanie stracili w walce zaledwie kilku rannych, wśród nich przyszłego prezydenta Jamesa Monroe. Ponieważ Ewing i Cadwalader nie dotarli, Washington uznał swoje położenie za zbyt odsłonięte i jeszcze tego samego dnia wrócił z jeńcami za rzekę.
Assunpink Creek, 2 stycznia 1777
Między 27 a 31 grudnia armia ponownie przeszła do New Jersey. Zbliżał się termin 1 stycznia: 30 i 31 grudnia Washington zwrócił się do pułków z Nowej Anglii i zaoferował premię w wysokości dziesięciu dolarów na głowę4 za pozostanie sześć tygodni dłużej. Zgodziło się dość ludzi, by armia przetrwała.
2 stycznia lord Cornwallis wyruszył z Princeton z kilkoma tysiącami żołnierzy brytyjskich i heskich. Oddział opóźniający pułkownika Edwarda Handa, którego strzelcy walczyli z lasów i parowów, wiązał ich na drodze przez większą część dnia. Gdy Cornwallis dotarł wreszcie pod Trenton późnym popołudniem, Amerykanie stali za Assunpink Creek, a kolejne próby sforsowania mostu odparto przed zmrokiem5.
Tej nocy Washington postanowił nie czekać na drugi szturm. Niewielki oddział pozostał, by podtrzymywać ogniska, kopać i hałasować, a reszta armii wymknęła się bocznymi drogami. O drugiej w nocy Armia Kontynentalna maszerowała już na Princeton6.
Princeton, 3 stycznia
Princeton bronił podpułkownik Charles Mawhood z około 1200 ludźmi i ośmioma działami6, który miał rozkaz wymarszu tego ranka do Trenton. Amerykanie mieli mniej więcej pięciokrotną przewagę i trzydzieści pięć dział. Przy farmach Clarke'ów czołowa brygada Hugh Mercera natknęła się na 17. pułk piechoty Mawhooda i została rozbita atakiem na bagnety; Mercer, śmiertelnie ranny, zmarł dziewięć dni później.
Wtedy Washington wjechał między linie i zebrał chwiejące się oddziały, a świeże brygady przełamały Brytyjczyków. Według szacunków straty brytyjskie wyniosły około 230 zabitych i rannych6 oraz 250 jeńców, amerykańskie około 80. Było to pierwsze zwycięstwo Washingtona w otwartym polu nad regularnymi wojskami brytyjskimi7.
Spojrzenie brytyjskie: Howe, Cornwallis i Hesowie
Dla sir Williama Howe'a kampania 1776 roku była sukcesem: zdobył Nowy Jork i wypchnął armię rebeliantów z New Jersey. Rozmieścił wojska w łańcuchu posterunków zimowych w całym stanie, z niemieckimi pułkami na wysuniętym południowym krańcu, w Trenton i Bordentown. Cornwallis, który szykował się już do wyjazdu na urlop do Anglii, po szoku Trenton został odesłany z powrotem do New Jersey.
Rallowi często zarzuca się, że nie umocnił miasta, a stara opowieść głosi, że jego ludzie byli pijani po świętach. Historycy tacy jak Fischer odrzucają tę wersję4: załogę wyczerpały dni alarmów, napadów milicji i patroli. Pod Princeton z kolei niewielki oddział Mawhooda walczył na tyle twardo, że ocalił większość taborów i zebrał za to pochwały w Wielkiej Brytanii. Wkrótce potem większość wojsk brytyjskich opuściła New Jersey i wycofała się w rejon Nowego Jorku.
Dlaczego to miało znaczenie
Żadna z tych bitew nie była duża, ale razem odmieniły nastroje w tej wojnie. Pobita armia wygrała dwa razy, kryzys zaciągów udało się przetrwać, a Brytyjczycy oddali większość New Jersey. Armia dotarła do Morristown 5 stycznia i przezimowała tam na wzgórzach, w mocnej pozycji osłaniającej drogi między Nowym Jorkiem a Filadelfią.
Kampania zbudowała też reputację Washingtona jako dowódcy, który potrafi zaryzykować i utrzymać armię przy życiu. Otworzyła drogę do ciężkich walk 1777 roku, takich jak bitwa pod Germantown, i do wieloletniego pojedynku opisanego w tekście Washington kontra Cornwallis.
Miejsca do odwiedzenia
Washington Crossing Historic Park w Pensylwanii upamiętnia miejsce wypłynięcia przy McConkey's Ferry. W 250. rocznicę park zorganizuje swoją 74. doroczną rekonstrukcję przeprawy8 w piątek 25 grudnia 2026 roku; przejście rzeki w replikach łodzi typu Durham zaplanowano na około 13.00. Po drugiej stronie rzeki Washington Crossing State Park w New Jersey obejmuje miejsce lądowania przy Johnson's Ferry, z domem przewoźnika z około 1740 roku i muzeum, którego jedna z galerii opowiada o dziesięciu przełomowych dniach.
W Trenton Old Barracks Museum zachowuje koszary zbudowane w 1758 roku podczas wojny z Francuzami i Indianami, świadków bitwy. Princeton Battlefield State Park chroni pola farm Clarke'ów, dom Thomasa Clarke'a, który nabył tę ziemię w 1772 roku, oraz pień dębu Mercera, który runął w marcu 2000 roku obok drzewa wyhodowanego z jego żołędzia. Przed wizytą warto sprawdzić godziny otwarcia każdego miejsca; więcej rocznic znajdziesz w kalendarzu Tego dnia w historii wojskowości.