27 czerwca 1629 roku w Prusach Królewskich hetman polny koronny Stanisław Koniecpolski i cesarski wódz Hans Georg von Arnim dopadli szwedzką jazdę osłaniającą marsz króla Gustawa II Adolfa z Kwidzyna ku Sztumowi i Malborkowi. Uderzenie husarii w skrzydło rozbiło szwedzką straż tylną pod wsią Trzciana, a w pościgu, który potem nastąpił, król omal nie trafił do niewoli. Było to największe zwycięstwo Rzeczypospolitej nad Szwedami od czasów Kircholmu, ale nie odwróciło szwedzkich zdobyczy: we wrześniu wojnę zakończył rozejm w Altmarku.
Wojna o ujście Wisły
W 1626 roku Gustaw Adolf przeniósł wojnę z Rzecząpospolitą z Inflant do Prus, chcąc opanować ujście Wisły i handel na niej. Zajął szereg miast, między innymi Elbląg, Malbork i Puck, a Koniecpolski, który jesienią objął dowództwo w Prusach, przez kolejne lata nękał Szwedów jazdą, nie zdobywając jednak przewagi. W 1629 roku cesarz Ferdynand II przysłał Rzeczypospolitej korpus Arnima, liczący według dzieje.pl i HistoryOfWar.org około 5000 żołnierzy.1
W czerwcu król postanowił przeprowadzić część armii z Kwidzyna do Malborka, zanim sprzymierzeni połączą siły. Maciej Adam Pieńkowski pisze na łamach Histmagu, że opracowania szwedzkie datują bitwę według kalendarza juliańskiego na 17 czerwca, a spotykana w części polskiej literatury data 25 czerwca jest błędna: dzień 27 czerwca potwierdzają list Koniecpolskiego do króla z 28 czerwca i list Jana Zawadzkiego. Datę 27 czerwca podają też Britannica i HistoryOfWar.org; według tego drugiego serwisu 25 czerwca Arnim i Koniecpolski połączyli swoje wojska.2
Uderzenie husarii
Szwedzka piechota z taborem szła główną drogą na Sztum, a jazda osłaniała ją bocznym traktem przez Trzcianę, Straszewo i Pułkowice. Koniecpolski przeprawił się przez Liwę i dopadł szwedzką straż tylną, którą HistoryOfWar.org szacuje na około 2000 koni. Siły sprzymierzonych też nie są pewne: dzieje.pl, za historykami Tadeuszem Nowakiem i Janem Wimmerem, przypisują hetmanowi 1300 husarzy, 1200 kozaków i 2000 cesarskich rajtarów i dragonów, a Pieńkowski skłania się ku liczbie 3700 żołnierzy podanej przez samego Arnima.3
Walkę zaczęły lekka jazda i cesarscy rajtarzy, a husaria, ukryta za fałdą terenu, uderzyła w lewe skrzydło szwedzkiej jazdy i je przełamała. Szwedzi uciekli ku Straszewu, gdzie kolejna ich kolumna próbowała stawić opór i również została zmieciona, a pościg potoczył się dalej ku Pułkowicom i Sztumowi. Gustaw Adolf nadciągnął ze świeżą jazdą i stoczył zaciętą walkę, zanim zdołał wycofać ludzi do Sztumu.4
Król na rapciach
Król znalazł się w prawdziwym niebezpieczeństwie. Jego kanclerz Axel Oxenstierna pozostawił relację, przytoczoną w historii Szwecji Erika Gustafa Geijera: jeden z wrogich jeźdźców chwycił Gustawa Adolfa za pendent, ale król przełożył go przez głowę i zostawił razem z kapeluszem; drugi złapał go za ramię i został zastrzelony z siodła przez Erika Soopa. Pieńkowski uważa, że pierwszym był cesarski kirasjer, a drugim polski husarz, i dodaje, że pas i kapelusz króla podarowano królewiczowi Władysławowi. Polska tradycja, przytaczana przez dzieje.pl, mówi o towarzyszu husarskim, który schwycił króla za pendent od rapieru.5
Straty podawane są bardzo różnie. Król napisał do swojej rady, że zginęło około 200 jego ludzi, a nieprzyjaciel stracił nie mniej. HistoryOfWar.org pisze, że Polacy twierdzili, iż naliczyli blisko 1500 ciał, a dzieje.pl podają około 1200 zabitych i kilkuset wziętych do niewoli Szwedów wobec około 300 poległych sprzymierzonych, w połowie żołnierzy cesarskich. Pieńkowski, za porównaniem szwedzkich rolli popisowych przeprowadzonym przez historyka Paradowskiego, szacuje straty szwedzkie na 500 do 600 zabitych i około 200 jeńców, a straty sprzymierzonych na nie więcej niż 150 zabitych i rannych. Zarówno list króla, jak i relacje polskie odnotowują utratę przez Szwedów dziesięciu dział skórzanych.6
Zwycięstwo bez rozstrzygnięcia
Trzciana zmusiła Szwedów do zamknięcia się w twierdzach, ale nie zmieniła losów wojny. Szwedzi nadal trzymali Malbork, Elbląg, Sztum i inne warownie, Rzeczpospolita była wyczerpana, a pod naciskiem mocarstw zachodnich obie strony zawarły we wrześniu 1629 roku sześcioletni rozejm w Altmarku (Starym Targu). Britannica zauważa, że rozejm uznał Szwecję za dominującą potęgę na południowym wybrzeżu Bałtyku, a HistoryOfWar.org, że przyznał jej Inflanty na północ od Dźwiny i część ceł od handlu gdańskiego. Niespełna rok później Gustaw Adolf wylądował w Niemczech.7
Pełną historię bitwy opowiadamy w artykule o bitwie pod Trzcianą, a losy zwycięzcy w biografii Stanisława Koniecpolskiego.
Także tego dnia
- 1743: Bitwa pod Dettingen. W czasie wojny o sukcesję austriacką Armia Pragmatyczna, z udziałem Brytyjczyków, pokonała pod Dettingen nad Menem Francuzów marszałka de Noailles.
