Co się stało podczas upadku Singapuru?
W nocy 8 lutego 1942 roku japońska 25. Armia generała Tomoyukiego Yamashity przeprawiła się przez cieśninę Johor i wylądowała na północno-zachodnim wybrzeżu wyspy Singapur. W ciągu tygodnia walk obrońcy brytyjscy, indyjscy, australijscy i malajscy zostali zepchnięci pod samo miasto. Gdy kończyła się woda, a żywności i amunicji było coraz mniej, generał Arthur Percival spotkał się 15 lutego z Yamashitą w fabryce Forda w Bukit Timah i skapitulował bezwarunkowo. Na wyspie do niewoli poszło około 85 tysięcy żołnierzy, a Singapur pozostał pod japońską okupacją do 1945 roku.5
Australian War Memorial zalicza tę kapitulację do największych i najbardziej dramatycznych klęsk w nowożytnej historii Wielkiej Brytanii, a Churchill nazwał ją najgorszą katastrofą i największą kapitulacją w dziejach brytyjskich. Pozostałe wydarzenia tego dnia opisuje artykuł 15 lutego w historii wojskowości, a szerszy obraz wojny nasz przewodnik po wojnie na Pacyfiku.6
Baza bez floty
Po I wojnie światowej Brytyjczycy wybrali Singapur, położony między Pacyfikiem a Oceanem Indyjskim, na miejsce wielkiej bazy marynarki wojennej. National Museum of Australia podaje, że budowę bazy o powierzchni 54 kilometrów kwadratowych rozpoczęto w 1923 roku, a Australia i Nowa Zelandia dołożyły się do kosztów. Plan, nazwany strategią singapurską, zakładał, że w razie wojny z Japonią z Wielkiej Brytanii wypłynie do niej flota liniowa.7
Tej obietnicy nigdy nie dotrzymano. Chris Coulthard-Clark z Australian War Memorial przypomina, że flota miała przypłynąć najpierw w ciągu sześciu tygodni, w 1939 roku termin wydłużono do trzech miesięcy, a plany obrony bazy przewidywały od około 350 do 550 samolotów, których nigdy nie dostarczono. Gdy wybuchła wojna, Wielka Brytania walczyła już z Niemcami, a na początku grudnia 1941 roku do Singapuru dotarł tylko niewielki zespół z dwoma okrętami liniowymi: nowym pancernikiem Prince of Wales i starym krążownikiem liniowym Repulse.8
Japońskie samoloty zatopiły oba okręty u wybrzeży Malajów 10 grudnia 1941 roku. Commonwealth War Graves Commission zauważa, że był to pierwszy raz, gdy lotnictwo zatopiło na pełnym morzu okręty liniowe. Od tego dnia baza nie miała floty, która mogłaby jej bronić, a morze wokół Malajów należało do Japończyków.9
Siedemdziesiąt dni w dół półwyspu
Japońska 25. Armia rozpoczęła inwazję 8 grudnia 1941 roku desantami pod Kota Bharu w północno-wschodnich Malajach oraz pod Singorą i Patani w południowej Tajlandii. Strona Australian War Memorial w Londynie podaje, że pierwsze bataliony wyszły na brzeg pod Kota Bharu mniej więcej półtorej godziny przed atakiem na Pearl Harbor. Tego samego dnia japońskie samoloty zbombardowały Singapur, zabijając 61 osób i raniąc 133, jak pisze „BiblioAsia” wydawana przez National Library Board.10
Obrońcy cofali się w dół półwyspu. Kalendarium CWGC odnotowuje japońskie zwycięstwo pod Jitrą 11-13 grudnia, opóźniające walki pod Kampar na przełomie roku i klęskę nad rzeką Slim 7 stycznia 1942 roku, gdzie według szacunków zginęło około 500 żołnierzy alianckich, a 3200 dostało się do niewoli. Kuala Lumpur padło 11 stycznia. 8. Dywizja Australijska stoczyła pierwszą walkę, urządzając 14 stycznia zasadzkę pod Gemas, a potem, razem z wojskami indyjskimi, długą bitwę nad rzeką Muar.11
31 stycznia 1942 roku ostatnie oddziały przeszły groblą z Johoru na wyspę Singapur, a za nimi wysadzono w niej wyrwę. National Museum of Australia zauważa, że Japończycy pokonali 700 kilometrów od miejsc pierwszych desantów do południowego krańca półwyspu w niecałe dwa miesiące. Podpis pod zdjęciem w „BiblioAsia” przypomina, że wyrwę w grobli, szeroką na 70 stóp (21 metrów), Japończycy przykryli później mostem kratownicowym.12
Długi front na małej wyspie
Percival musiał bronić wyspy zmęczonymi i niekompletnymi oddziałami. W raporcie napisał, że jego siły liczyły według jego wiedzy około 85 tysięcy ludzi, co odpowiadało czterem słabym dywizjom, przy czym była wśród nich duża liczba żołnierzy jednostek tyłowych i administracyjnych, a uzbrojonych i wyposażonych było prawdopodobnie około 70 tysięcy. Wielu z nich, dodał, było bardzo słabo wyszkolonych.13
Świeżo przybyła brytyjska 18. Dywizja obsadziła plaże na północnym wschodzie. Północny zachód, wzdłuż porośniętych namorzynami zatoczek cieśniny Johor, przypadł 8. Dywizji Australijskiej generała majora Gordona Bennetta. Strona Australian War Memorial w Londynie podkreśla, że jej przetrzebione bataliony, w większości o połowie stanów po walkach na półwyspie, miały do utrzymania front długi na 12 mil, częściowo siłami świeżych rekrutów.14
Yamashita przygotował się starannie. Według australijskiej historii oficjalnej Lionela Wigmore’a Japończycy zgromadzili 168 dział, z zapasem 1000 pocisków na każde działo polowe, a do głównego uderzenia na odcinku 22. Brygady Australijskiej, bronionym tylko przez dwa bataliony, wyznaczyli szesnaście batalionów i pięć kolejnych w odwodzie. Dywizja Gwardii Cesarskiej miała pozorować natarcie w stronę bazy morskiej na północnym wschodzie, a 7 lutego batalion gwardii wylądował na wysepce Pulau Ubin u północno-wschodniego wybrzeża.15
Nocna przeprawa, 8 lutego
Po całym dniu silnego ostrzału i bombardowań japońska 5. i 18. Dywizja przeprawiły się przez cieśninę późnym wieczorem 8 lutego. Wigmore datuje początek desantu na krótko po 22.30, a strona Australian War Memorial w Londynie pisze o lądowaniu po 22.00 z 260 łodzi desantowych. Percival zanotował, że według źródeł japońskich w nocy wylądowało 13 tysięcy żołnierzy, a wkrótce po świcie kolejne 10 tysięcy.16
Australijscy karabinierzy maszynowi zadali przeprawie ciężkie straty. Wigmore opisuje płonące barki i łodzie odparte albo zatopione u ujść strumieni, ale obrońców było za mało, by zatrzymać desant w tylu miejscach naraz. Zawiodła łączność, przez co artyleria nie mogła strzelać tam, gdzie była potrzebna. Do rana 9 lutego Australijczycy cofnęli się w stronę lotniska Tengah.17
Około 21.00 9 lutego swój desant przeprowadziła Gwardia Cesarska, w pobliżu grobli, na odcinku 27. Brygady Australijskiej pod Kranji. Po walce wręcz także tamtejsi obrońcy się wycofali. Na zachodzie 10 lutego utworzono nową linię między źródłami rzek Kranji i Jurong, którą jeszcze tego samego dnia utracono.18
Kranji, Bukit Timah i rozkaz Wavella
Generał Archibald Wavell, naczelny dowódca alianckich sił w regionie, przyjechał na wyspę 10 lutego. Wigmore pisze, że w czasie jego narady z Percivalem i Bennettem spadły japońskie bomby, a Wavell nalegał na odzyskanie linii Kranji-Jurong. Kontratak zarządzono, ale do niego nie doszło, a na rozkaz Wavella ostatnie sprawne samoloty i lotnicy odlecieli do Holenderskich Indii Wschodnich. Phan Ming Yen datuje wycofanie samolotów RAF na 9 lutego.19
W nocy z 10 na 11 lutego japońskie czołgi przebiły się główną drogą przez blokady szkockiego pułku Argyll and Sutherland Highlanders aż na skraj wsi Bukit Timah. To była dotkliwa strata, bo w rejonie Bukit Timah leżały zbiorniki wody, główne składy żywności i paliwa oraz droga do miasta. Wigmore zauważa, że po utracie tych składów Percival miał już tylko zapas żywności wojskowej na około czternaście dni.20
Rankiem 11 lutego, w rocznicę wstąpienia na tron pierwszego cesarza Japonii, Yamashita kazał zrzucić nad liniami brytyjskimi dwadzieścia dziewięć drewnianych skrzynek, a w każdej list do brytyjskiego dowództwa z wezwaniem do kapitulacji. Percival nie odpowiedział. Churchill polecił dowódcom walczyć do gorzkiego końca, bo w grę wchodził honor Imperium Brytyjskiego, a Wavell przekazał ten rozkaz dalej.21
Pasir Panjang i szpital Alexandra
Na południowym zachodzie japońska 18. Dywizja nacierała 13 i 14 lutego grzbietem Pasir Panjang w stronę rejonu Alexandra, gdzie stały największy na wyspie skład amunicji, składnica uzbrojenia i główny szpital wojskowy. Grzbietu broniła 1. Brygada Malajska, a Wigmore chwali 1. Batalion Malajski, regularną jednostkę, która pokazała, jak dobrze można było wykorzystać takich żołnierzy w obronie ich własnej ziemi.22
National Heritage Board opowiada historię porucznika Adnana Saidiego, który dostał rozkaz utrzymania wzgórza Bukit Chandu, zwanego też Wzgórzem Opiumowym. Według tej relacji jego żołnierze walczyli do popołudnia 14 lutego, aż zostali rozbici, a ciężko rannego Adnana Japończycy zabili. Wigmore odnotowuje, że wiele malajskich stanowisk utrzymało się do końca i zostało wybitych niemal do ostatniego człowieka.23
14 lutego japońscy żołnierze idący drogą Ayer Raja dotarli do szpitala wojskowego Alexandra, ścigając żołnierzy indyjskich, którzy wycofali się do budynku, wciąż strzelając. Wigmore pisze, że Japończycy zakłuli bagnetami część personelu i pacjentów, w tym chorego leżącego na stole operacyjnym, a około 150 osób zapędzili do bungalowu i następnego ranka rozstrzelali. Kalendarium CWGC wymienia masakrę w szpitalu Alexandra pod tą samą datą.24
Woda, Fort Canning i decyzja
14 lutego linia frontu tworzyła półkole około trzech mil od centrum miasta, w którym stłoczyło się ponad milion mieszkańców i uchodźców. Japońska artyleria z wzgórz Bukit Timah ostrzeliwała miasto, a z rozbitych rur woda uciekała szybciej, niż dawało się ją tłoczyć. Percival napisał, że rankiem 15 lutego dyrektor generalny obrony cywilnej ostrzegł, iż zapas wody wystarczy najwyżej na kolejne 24 godziny.25
O 9.30 rano 15 lutego Percival zebrał starszych dowódców w podziemnym stanowisku dowodzenia w Fort Canning, znanym dziś jako Battlebox. Jego raport wylicza położenie: żywności wojskowej na kilka dni, amunicji do broni ręcznej dość, ale pocisków do dział polowych i działek Bofors prawie brak, a benzyna już tylko w bakach pojazdów. Widział dwa wyjścia: natychmiastowy kontratak w celu odzyskania zbiorników i składów albo natychmiastową kapitulację.26
Dowódcy związków uznali kontratak za niewykonalny i Percival postanowił skapitulować. Phan Ming Yen podkreśla na łamach „BiblioAsia”, że decyzję podjęło razem z nim jedenastu innych ludzi. Według notatek Percivala generał porucznik Lewis Heath domagał się natychmiastowej kapitulacji, Bennett się z nim zgodził, a generał major Frank Keith Simmons powiedział, że robi to niechętnie, ale nie widzi innego wyjścia. Depesza Wavella z tego ranka pozostawiała Percivalowi swobodę przerwania oporu, gdy uzna, że dalsza walka nie jest już możliwa.27
Spotkanie w fabryce Forda
Delegacja z białą flagą pojechała drogą Bukit Timah i wróciła z poleceniem, by Percival stawił się osobiście. Zdjęcie na górze tej strony, wykonane przez japońskiego fotografa Kageyamę Kōyō, pokazuje jego grupę w drodze, z białą flagą i flagą brytyjską, w asyście japońskiego oficera. Phan Ming Yen wymienia czterech brytyjskich oficerów: majora Cyrila Wilda, który niósł białą flagę, brygadiera T. K. Newbigginga, brygadiera K. S. Torrance’a i samego Percivala. Szli do kwatery Yamashity w fabryce samochodów Forda przy Upper Bukit Timah Road.28
Źródła podają nieco inne godziny. Rządowy serwis SG101 pisze, że grupa wyruszyła o 17.15, Wigmore, że spotkanie odbyło się około 17.15, a National Heritage Board, że dokument podpisano w sali zarządu fabryki około 18.00. Yamashita nie zamierzał negocjować. Według SG101 zażądał natychmiastowej, bezwarunkowej kapitulacji i zagroził nocnym atakiem na miasto.29
Percival nigdy nie dostał kopii warunków i zapisał je z pamięci: bezwarunkowa kapitulacja wszystkich sił w rejonie Singapuru, przerwanie walk o 20.30 czasu brytyjskiego, pozostanie wojsk na zajmowanych pozycjach i przekazanie broni oraz sprzętu. Stu uzbrojonych żołnierzy brytyjskich miało pilnować porządku w mieście do czasu przejęcia go przez Japończyków. Percival oświadczył Yamashicie, że cięższa broń i tajne dokumenty zostały już zniszczone, a Yamashita to przyjął.30
Rozkazy przerwania ognia wyszły wkrótce po 19.00, a walki ustały o 20.30 15 lutego, w pierwszy dzień chińskiego Nowego Roku. Tej nocy Bennett oddał dowództwo i opuścił Singapur z dwoma oficerami sztabu. Ta ucieczka sprawiła, że nazwano go, jak przypomina „BiblioAsia”, najbardziej kontrowersyjnym australijskim dowódcą II wojny światowej. Japończycy weszli do miasta 16 lutego, a Percival odnotował, że w defiladzie wojskowej wzięło udział 175 czołgów.31
Ilu żołnierzy skapitulowało
Liczba jeńców zależy od tego, co się liczy. Wigmore podaje około 85 tysięcy żołnierzy brytyjskich, indyjskich, australijskich i miejscowych wziętych do niewoli na wyspie, co zgadza się z szacunkiem sił podanym przez samego Percivala. Dla całej kampanii National Museum of Australia i CWGC podają ponad 130 tysięcy jeńców, a Percival oceniał liczbę żołnierzy, którzy wzięli w niej udział po stronie brytyjskiej, na nieco ponad 125 tysięcy. Do niewoli trafiło ponad 15 tysięcy Australijczyków, a według National Museum of Australia ponad 7 tysięcy z nich zmarło w obozach.32
Równie sporna jest liczebność Japończyków. CWGC przypisuje Yamashicie w tej bitwie 36 tysięcy żołnierzy, a Coulthard-Clark mówi o trzech dywizjach w całej kampanii. Percival, piszący w 1946 roku, sądził, że Japończycy użyli na Malajach pięciu, a może sześciu dywizji, oceniał ich siły na co najmniej 150 tysięcy ludzi i 300 czołgów i prosił o sprostowanie zupełnie innych liczb podawanych w oficjalnych oświadczeniach. Straty japońskie przy zdobywaniu wyspy wyniosły według Wigmore’a 1714 zabitych i 3378 rannych.33
Syonan-to i Sook Ching
Japończycy przemianowali wyspę na Syonan-to, czyli Światło Południa, i utrzymali ją przez trzy lata i osiem miesięcy. National Heritage Board zauważa, że kapitulacja otworzyła okres japońskiej okupacji, a sama fabryka Forda dalej montowała pojazdy wojskowe, tyle że dla armii japońskiej.34
Trzy dni po kapitulacji, 18 lutego 1942 roku, Japończycy rozpoczęli Sook Ching, masową selekcję ludności chińskiej. Lim Tin Seng pisze w „BiblioAsia”, że wszystkich chińskich mężczyzn w wieku od 18 do 50 lat wezwano do punktów kontrolnych, gdzie ci, którzy przeszli selekcję, dostawali zaświadczenia „dobrego obywatela”, a pozostałych wywożono w odludne miejsca, często na plaże, i rozstrzeliwano. National Heritage Board podaje, że Kempeitai, japońska żandarmeria, szukała pięciu kategorii podejrzanych, wśród nich ochotników Straits Settlements Volunteer Force, komunistów, członków tajnych stowarzyszeń i każdego, kto miał broń.35
Dokładnej liczby ofiar nie ma. Lim Tin Seng pisze, że Japończycy podawali około 5 tysięcy, społeczność chińska około 100 tysięcy, a powszechnie przyjmuje się, że zginęło od 25 do 50 tysięcy ludzi. Dla jeńców alianckich niewola oznaczała lata głodu i pracy przymusowej, a Australian War Memorial przypomina, że najwięcej wycierpieli ci, których wysłano do budowy kolei birmańsko-tajlandzkiej: od wyczerpania, niedożywienia i chorób.36
Dlaczego Singapur upadł
Historycy wciąż spierają się o przyczyny. Coulthard-Clark wskazuje przede wszystkim na samą strategię: baza zbudowana dla floty, która nigdy nie przypłynęła, i obrona powietrzna, której nigdy nie zapewniono, zostawiły garnizon na łasce przeciwnika panującego w powietrzu i na morzu. CWGC dodaje, że stałe umocnienia projektowano głównie przeciw atakowi od morza, a wiele jednostek na wyspie po odwrocie przez Malaje miało niepełne stany albo było słabo wyszkolonych.37
Część najbardziej znanych wyjaśnień to mity. Coulthard-Clark pisze, że opowieść o działach twierdzy zwróconych w złą stronę jest nieprawdziwa, bo prawie wszystkie strzelały do Japończyków, choć brakowało im amunicji burzącej. Brytyjski raport ujawniony w 1992 roku obwiniał o klęskę niesubordynację żołnierzy australijskich, ale Coulthard-Clark odpowiada, że akty niesubordynacji zdarzają się przy każdym takim załamaniu, a prawdziwa przyczyna leżała w słabości obrony. Ted Green w piśmie Historical Association stawia te same pytania: czy winny był Percival, czy Australijczycy odmówili walki i czy Yamashita zmusił Percivala do kapitulacji blefem.38
Phan Ming Yen dowodzi, że z Percivala zrobiono wygodnego kozła ofiarnego za decyzję podjętą wspólnie przez dwunastu ludzi. Dla Australii klęska była także punktem zwrotnym. National Museum of Australia widzi w niej ostateczne bankructwo strategii singapurskiej, utratę prawie jednej czwartej australijskich żołnierzy walczących za granicą już na początku wojny na Pacyfiku i moment, w którym kraj zaczął szukać oparcia w Stanach Zjednoczonych zamiast w Wielkiej Brytanii.39
Pamięć 15 lutego
Sala, w której podpisano kapitulację, przetrwała. Dawna fabryka Forda przy Upper Bukit Timah Road 351 została 15 lutego 2006 roku wpisana na listę pomników narodowych i mieści wystawę o bitwie i okupacji, odnowioną na 75. rocznicę w 2017 roku. Odkrycie masowego grobu ofiar Sook Ching w Siglap w 1962 roku skłoniło społeczność chińską do starań o pomnik i miejsce spoczynku zamordowanych. Pomnik Ofiar Cywilnych Wojny w centrum miasta odsłonięto 15 lutego 1967 roku, w 25. rocznicę upadku Singapuru.40
W Kranji, nad cieśniną, którą Japończycy sforsowali 8 lutego, cmentarz wojenny CWGC kryje groby ponad 4400 żołnierzy i żołnierek Wspólnoty Narodów, a stojący nad nim Singapore Memorial nosi ponad 24 tysiące nazwisk poległych, którzy nie mają znanego grobu. Pierwszymi pochowanymi byli tam jeńcy wojenni, których pogrzebali towarzysze z pobliskiego obozu.41
Singapur odzyskano bez walki po kapitulacji Japonii: generał Itagaki Seishirō zgodził się na pokojowe przekazanie, sformalizowane 12 września 1945 roku. Dla Singapuru, jak przypomina SG101, 15 lutego 1942 roku otworzył trzy lata i osiem miesięcy okupacji, a dla jeńców z Wielkiej Brytanii, Indii i Australii lata niewoli.42
