Kto wygrał bitwę o Hongkong w 1941 roku?
Wygrała Japonia. 38. Dywizja japońskiej 23. Armii wkroczyła na Nowe Terytoria 8 grudnia 1941 roku i po około 18 dniach, w Boże Narodzenie, zmusiła brytyjską kolonię do kapitulacji. Około 14 000 obrońców nie miało nadziei na odsiecz.1
8 grudnia 1941 roku, kilka godzin po ataku na Pearl Harbor, japońskie samoloty zbombardowały lotnisko Kai Tak, a japońska piechota przekroczyła rzekę Shenzhen i wkroczyła na Nowe Terytoria Hongkongu. W Boże Narodzenie brytyjska kolonia skapitulowała. Jej obrońcy nie mieli lotnictwa, floty ani nadziei na odsiecz, a większość ocalałych Kanadyjczyków czekały lata niewoli.2
Tło: placówka, której nikt nie spodziewał się utrzymać
Churchill i jego szefowie sztabów uznawali, że w wojnie z Japonią Hongkongu nie da się obronić, i traktowali go jako wysuniętą placówkę. We wrześniu 1941 roku zmienili zdanie: generał major Grasett, były dowódca w Hongkongu, przekonywał, że dwa lub więcej dodatkowych batalionów pozwoli garnizonowi wytrzymać długie oblężenie, a Londyn liczył, że posiłki odstraszą też Japonię i uspokoją chińskiego przywódcę Czang Kaj-szeka. 19 września brytyjskie Ministerstwo Dominiów poprosiło Kanadę o „jeden lub dwa” bataliony.3
Dlaczego Kanada wysłała żołnierzy do Hongkongu?
Kanada wysłała żołnierzy, bo we wrześniu 1941 roku Wielka Brytania poprosiła o jeden lub dwa bataliony, które miały wzmocnić Hongkong, odstraszyć Japonię i pokazać poparcie dla Chin. Ottawa się zgodziła, spodziewając się służby garnizonowej, a nie wojny. Royal Rifles of Canada i Winnipeg Grenadiers wypłynęli z Vancouver 27 października 1941 roku. › Druga bitwa o Changsha, 1941
Oba bataliony, około 1975 Kanadyjczyków pod dowództwem brygadiera Johna K. Lawsona, utworzyły tzw. C Force: Royal Rifles pochodzili z okolic Quebecu, a Grenadierzy z Winnipegu. Wylądowały 16 listopada, ale ich 212 pojazdów na frachtowcu Don José nigdy nie dotarło i trafiło do obrońców Filipin.4
Garnizon i napastnicy
Generał major Christopher Maltby miał około 14 000 ludzi: 2. batalion Royal Scots i 1. batalion Middlesex, batalion karabinów maszynowych; 5. batalion 7. pułku Radżputów i 2. batalion 14. pułku pendżabskiego; dwa bataliony kanadyjskie; Królewską Artylerię Hongkongu i Singapuru; wreszcie Ochotniczy Korpus Obrony Hongkongu. Historyczka V. M. England wymienia kompanie ochotników nazywane portugalską, chińską i euroazjatycką.5
Uderzenie wykonała 38. Dywizja generała porucznika Tadayoshiego Sano z 23. Armii generała porucznika Takashiego Sakaia. Opracowanie opublikowane przez kanadyjskie stowarzyszenie pamięci weteranów Hongkongu (HKVCA) liczy dziewięć japońskich batalionów przeciw sześciu batalionom garnizonu i ochotnikom, a Hong Kong Memory, archiwum rządu Hongkongu, podaje ponad 40 000 japońskich żołnierzy przeciw 13 000 obrońców. Japonia całkowicie panowała w powietrzu.6
Od 8 do 13 grudnia: linia Gin Drinkers i Kowloon
Maltby obsadził batalionem Royal Scots i dwoma batalionami indyjskimi linię Gin Drinkers, około 18 kilometrów okopów i bunkrów na wzgórzach na północ od Kowloon, a Kanadyjczycy bronili południowego wybrzeża wyspy przed desantem od strony morza. W nocy z 9 na 10 grudnia Japończycy nocnym atakiem zdobyli redutę Shing Mun, klucz do lewego skrzydła linii. Kanadyjska oficjalna historia nazywa jej utratę „a disaster”, czyli katastrofą: Maltby odnotował wcześniej w raporcie, że „Japanese night work was poor” (Japończycy słabo walczą nocą).7
11 grudnia kompania Grenadierów z Winnipegu wysłana na stały ląd wymieniła ogień z nieprzyjacielem; kanadyjskie Ministerstwo Spraw Weteranów uznaje to za pierwszą walkę jednostki armii kanadyjskiej w tej wojnie. W południe Maltby rozkazał opuścić stały ląd. Kowloon był w rękach japońskich do 12 grudnia, a ostatnie oddziały osłonowe dotarły na wyspę rankiem 13 grudnia. Japońskie żądanie kapitulacji z tego dnia odrzucono, podobnie jak drugie, z 17 grudnia.8
18 i 19 grudnia: desant i przełęcz Wong Nai Chung
Trzy japońskie pułki przeprawiły się nocą 18 grudnia przez zatokę i wylądowały na północnym brzegu w rejonie North Point i Taikoo. Radżputowie w nadbrzeżnych bunkrach zostali niemal wybici. Wczesnym rankiem 19 grudnia Japończycy doszli do przełęczy Wong Nai Chung (w dokumentach z czasów wojny Wong Nei Chong) w środku wyspy, gdzie Lawson miał kwaterę Brygady Zachodniej.9
Gdy kompanię A Grenadierów okrążono po walce o Mount Butler, starszy sierżant kompanii John Osborn odrzucił kilka japońskich granatów, a na ostatni, którego nie zdążył odrzucić, rzucił się własnym ciałem; zginął i pośmiertnie otrzymał Krzyż Wiktorii. Około 10 rano Lawson zameldował dowództwu, że wychodzi na zewnątrz, by „fight it out”, czyli walczyć do końca, i zginął przy schronach. Kompania D Grenadierów broniła schronów na przełęczy do rana 22 grudnia, gdy skończyły się żywność, woda i amunicja.10
Punkt zwrotny: wyspa przecięta na pół
Gdy Japończycy przebili się przez przełęcz do zatoki Repulse, obrona została rozcięta na dwie części. Brygada Wschodnia, czyli Royal Rifles z ochotnikami i obsługami karabinów maszynowych z Middlesex, cofnęła się ku Stanley, a jej próby przebicia się na północ przy Repulse Bay i Tai Tam zawiodły.11
Czarne Boże Narodzenie: kapitulacja 25 grudnia
Rozejm z bożonarodzeniowego poranka skończył się około południa i ataki ruszyły na nowo. O 15.15 Maltby oznajmił gubernatorowi, sir Markowi Youngowi, że dalszy opór jest daremny, i wywieszono białą flagę. Maltby ostrzegał przed „the useless slaughter of the remainder of the garrison”, czyli bezsensowną rzezią resztek garnizonu. Young skapitulował w hotelu Peninsula w Kowloon, siedzibie japońskiego dowództwa. Ten dzień nazwano „Czarnym Bożym Narodzeniem”, przypomina historyk Francis Pike.12
Jak długo bronił się Hongkong?
Hongkong bronił się około 18 dni, od japońskiego ataku 8 grudnia 1941 roku do kapitulacji po południu 25 grudnia; kanadyjskie Ministerstwo Spraw Weteranów liczy siedemnaście i pół dnia walk. Stały ląd padł w ciągu pięciu dni, a wyspa stawiała opór jeszcze przez tydzień po japońskim desancie.
Ilu ludzi zginęło w bitwie o Hongkong?
Kanada straciła w bitwie około 290 zabitych i 493 rannych. Dla całego garnizonu kanadyjska oficjalna historia przytacza raport Maltby'ego: około 955 zabitych i zmarłych z ran oraz 659 zaginionych, liczby wówczas jeszcze niepełne; Hong Kong Memory podaje blisko 2700 zabitych lub zaginionych obrońców. Straty japońskie oficjalna historia podaje za japońską relacją: 675 zabitych i 2079 rannych, znacznie mniej, niż szacował Maltby.13
Zbrodnie i niewola
W misji salezjańskiej koło Sau Ki Wan, punkcie opatrunkowym zajętym 19 grudnia, według raportu armii kanadyjskiej, opartego na relacji kapitana Banfilla, zabito cały męski personel medyczny i cywilny, a ocalał tylko sam Banfill, kanadyjski lekarz wojskowy; oficjalna historia armii kanadyjskiej pisze o szczególnie odrażających zbrodniach. Wczesnym rankiem 25 grudnia japońscy żołnierze weszli do prowizorycznego szpitala w St Stephen's College w Stanley i zabili wielu rannych żołnierzy, członków personelu medycznego i nauczycieli.14
Jeńców przetrzymywano w obozach North Point i Sham Shui Po. Od stycznia 1943 roku około 1184 Kanadyjczyków wywieziono do Japonii, głównie do pracy w kopalniach, a 136 z nich tam zmarło. W niewoli zmarło, zależnie od zestawienia, od 264 do 267 Kanadyjczyków, więc ponad 550 z 1975 nie wróciło do domu. Hongkong pozostawał pod japońską okupacją przez trzy lata i osiem miesięcy, do sierpnia 1945 roku.15
Strona japońska
Dla 23. Armii Hongkong był jednym z celów skoordynowanej ofensywy otwarcia, która uderzyła też na Malaje i Filipiny, gdzie Amerykanie i Filipińczycy mieli stoczyć własną obronę na półwyspie Bataan. Według tego samego opracowania operacja miała ruszyć, gdy tylko nadejdzie wiadomość o lądowaniu na Malajach, a Sakai i Sano przygotowali prosty plan: dojść do linii Gin Drinkers, uderzyć na nią całą siłą, a potem zdobyć przyczółek na północnym brzegu wyspy i go rozszerzać.16
Losy wojny na Pacyfiku odwróciła dopiero bitwa o Midway w czerwcu 1942 roku. Kanadyjscy ministrowie obrony i spraw weteranów przypomnieli w 2021 roku, że w 2011 roku rząd Japonii oficjalnie przeprosił kanadyjskich weteranów Hongkongu.17
Spór: raport Duffa i kanadyjska pamięć
Komisja królewska pod przewodnictwem prezesa Sądu Najwyższego sir Lymana Duffa złożyła raport 4 czerwca 1942 roku. Uznała, że między wrześniową zgodą Kanady a październikowym wypłynięciem nic nie dawało poważnego powodu do wycofania się, a około 120 niedoszkolonych żołnierzy nie osłabiło wartości bojowej oddziału. Oficjalny historyk armii C. P. Stacey nazwał później wysłanie posiłków błędem, a nadzieję na odstraszenie Japonii dwoma batalionami „an egregious absurdity”, czyli rażącym absurdem, Maltby zaś uważał je za hazard wart podjęcia, choć przegrany. W grudniu 1998 roku, jak podała agencja UPI, Ottawa ogłosiła, że wypłaci każdemu żyjącemu weteranowi lub małżonce weterana 24 000 dolarów kanadyjskich za pracę przymusową, za którą Japonia odmówiła odszkodowania.18
Pole bitwy dziś
Według kanadyjskiego Ministerstwa Spraw Weteranów na cmentarzu wojennym Sai Wan na wschodzie wyspy spoczywa 283 kanadyjskich żołnierzy, w tym 107 niezidentyfikowanych, a pomnik przy cmentarzu wymienia ponad 2000 poległych bez znanego grobu, wśród nich Osborna. Przełęcz Wong Nai Chung jest zabytkiem z wyznaczonym szlakiem wojskowym, a główny budynek St Stephen's College ma status pomnika historii. Szerszy kontekst daje tekst o największych bitwach II wojny światowej.19
