Kto wygrał bitwę o Wake?
Wygrała Japonia. Amerykański garnizon odparł pierwszy desant 11 grudnia 1941 roku i zatopił dwa niszczyciele, ale wzmocnione siły japońskie ze wsparciem lotnictwa pokładowego wylądowały 23 grudnia i jeszcze tego ranka komandor porucznik Winfield Cunningham poddał atol.1
Od 8 do 23 grudnia 1941 roku kilkuset amerykańskich marines, marynarzy i żołnierzy, wspieranych przez cywilnych robotników budowlanych, broniło odległego atolu Wake na Pacyfiku przed Cesarską Marynarką Wojenną Japonii. Walki zaczęły się kilka godzin po ataku na Pearl Harbor.2
Tło: przystanek na trasie przez Pacyfik
Wake to mały atol złożony z trzech niskich wysepek, Wake, Wilkes i Peale, położony od 2000 do 2300 mil na zachód od Hawajów. W 1935 roku linie Pan American Airways urządziły tu przystanek na trasie przez Pacyfik, a ich łodzie latające Clipper tankowały tu między Hawajami a Guamem. Komisja marynarki pod przewodnictwem admirała Arthura Hepburna zaleciła zbudowanie tu bazy lotniczej i okrętów podwodnych, a w 1941 roku cywilni wykonawcy budowali lotnisko, przystań wodnosamolotów i drogi. W grudniu było ich według marynarki 1146, a według innych relacji około 1200.3
Siły i dowódcy
Garnizon liczył 449 marines: oddział Wake z 1. Batalionu Obrony pod dowództwem majora Jamesa Devereux oraz 211. Dywizjon Myśliwski Piechoty Morskiej (VMF-211) majora Paula Putnama, którego 12 myśliwców Grumman F4F-3 Wildcat przyleciało 4 grudnia z lotniskowca Enterprise. Było z nimi 68 ludzi z marynarki i garstka radiooperatorów armii. Od 28 listopada najstarszym rangą oficerem był komandor porucznik Winfield Scott Cunningham, kierujący nową morską stacją lotniczą. Marines mieli sześć 5-calowych dział nadbrzeżnych i dwanaście 3-calowych przeciwlotniczych, ale żadnego radaru, a jak zauważa National WWII Museum, tylko około jednej trzeciej ludzi potrzebnych do obsadzenia całego uzbrojenia.4
Za atak odpowiadała japońska 4. Flota wiceadmirała Shigeyoshiego Inoue. Zespołem inwazyjnym dowodził kontradmirał Sadamichi Kajioka z lekkiego krążownika Yubari; miał jeszcze dwa lekkie krążowniki, sześć niszczycieli, dwa niszczyciele przerobione na okręty desantowe i 450 żołnierzy Specjalnych Morskich Sił Desantowych.5
8 grudnia: po drugiej stronie linii zmiany daty
Wake leży na zachód od międzynarodowej linii zmiany daty, więc niedzielny poranek 7 grudnia na Hawajach był na atolu już poniedziałkiem 8 grudnia. Wiadomość o ataku na Pearl Harbor dotarła tuż przed siódmą. Około południa japońskie dwusilnikowe bombowce z Wysp Marshalla, zależnie od źródła od 27 do 36 maszyn, nadleciały niezauważone pod osłoną chmur. Zniszczyły większość z ośmiu Wildcatów stojących na lotnisku i zabiły lub raniły mniej więcej połowę ludzi dywizjonu.6
11 grudnia: desant, który się nie udał
Kajioka podszedł przed świtem 11 grudnia do południowego brzegu. Artylerzyści piechoty morskiej wstrzymywali ogień, aż okręty podeszły blisko; wtedy Yubari otrzymał wiele trafień, a niszczyciel Hayate, trafiony przez baterię L na Wilkes, eksplodował i w ciągu kilku minut zatonął. Był to pierwszy japoński okręt nawodny zatopiony w tej wojnie przez siły USA. Kajioka wycofał się, nie wysadziwszy na ląd ani jednego żołnierza. Cztery ocalałe Wildcaty ścigały jego okręty, a bomby kapitana Henry'ego Elroda wywołały eksplozję niszczyciela Kisaragi, który zatonął. Był to jedyny desant wojny na Pacyfiku odparty przez artylerię nadbrzeżną.7
Odsiecz, która zawróciła
W Pearl Harbor admirał Husband Kimmel przygotował odsiecz. Zespół 14 kontradmirała Franka Jacka Fletchera, zbudowany wokół lotniskowca Saratoga, miał przerzucić na atol dywizjon myśliwców piechoty morskiej i osłaniać tender wodnosamolotów Tangier, który wiózł posiłki, amunicję i radar, a w drodze powrotnej miał zabrać cywilów i rannych. Fletchera spowalniało tankowanie okrętów. 17 grudnia Kimmela odwołano, a tymczasowe dowództwo objął wiceadmirał William Pye. Gdy nad Wake pojawiły się japońskie samoloty pokładowe, Pye uznał ryzyko dla swoich jedynych trzech lotniskowców za zbyt duże i 22 grudnia czasu hawajskiego odwołał odsiecz. Fletcher był wtedy według Roberta Cressmana około 430 mil od Wake; monografia piechoty morskiej z 1947 roku podaje, że najbliżej, rankiem 23 grudnia, odsiecz znalazła się 425 mil od atolu.8
23 grudnia: drugi desant
Admirał Yamamoto odkomenderował lotniskowce Soryu i Hiryu, weteranów Pearl Harbor, pod dowództwem kontradmirała Hiroakiego Abe, wraz z ciężkimi krążownikami, a do Kajioki dołączyły 2. Specjalne Morskie Siły Desantowe z Maizuru. Od 21 grudnia samoloty pokładowe bombardowały atol, a 22 grudnia zestrzeliły dwa ostatnie Wildcaty.9
Tym razem Kajioka trzymał okręty poza zasięgiem dział i wysadził desant nocą, bez przygotowania artyleryjskiego. Około 2.30 w nocy 23 grudnia dwa niszczyciele transportowe wyrzucono na rafę przy lotnisku, a barki desantowe ruszyły ku Wake i Wilkes. Artylerzyści i lotnicy bez samolotów walczyli jako piechota; wśród poległych był Elrod. Na Wilkes marines kapitana Wesleya Platta kontratakowali i rozbili tamtejszy desant.10
Punkt zwrotny: decyzja o kapitulacji
Japończycy przecięli linie telefoniczne, a odcięty w stanowisku dowodzenia Devereux uznał, że większość jego pozycji padła. Cunningham nadał do Pearl Harbor depeszę „Enemy on island. Issue in doubt.” (nieprzyjaciel na wyspie, wynik niepewny) i wiedział już, że w pobliżu nie ma przyjaznych okrętów. Wczesnym rankiem obaj oficerowie rozmawiali przez telefon i Cunningham zezwolił na kapitulację. Ostatni marines na Wilkes złożyli broń mniej więcej 11 godzin po rozpoczęciu desantu.11
Ilu ludzi zginęło na Wake?
Historycy marynarki i piechoty morskiej liczą 49 poległych marines, 3 marynarzy i 70 cywilów; National WWII Museum podaje 46 marines i 3 marynarzy. Zabitych Japończyków było według Cressmana i NHHC co najmniej 381, a według muzeum od 900 do 1000. Japończycy stracili dwa niszczyciele i ponad 20 samolotów; monografia z 1947 roku dolicza do tego dwa okręty patrolowe wyrzucone na brzeg 23 grudnia.12
Jeńcy i 98 cywilów
Większość marines, marynarzy i cywilów wywieziono do obozów jenieckich w Chinach i Japonii. Monografia z 1947 roku liczy 368 marines, 60 marynarzy, 5 żołnierzy i 1104 cywilów wziętych do niewoli. Podobnie jak obrońców Bataanu kilka miesięcy później, czekały ich lata głodu i pracy przymusowej.13
Blisko 100 robotników zatrzymano na Wake do pracy. W październiku 1943 roku, po amerykańskich nalotach, dowódca atolu kontradmirał Shigematsu Sakaibara, obawiając się desantu, kazał zabić 98 z nich; amerykańska Służba Ryb i Dzikiej Przyrody datuje egzekucję na 5 października. Po wojnie Sakaibara został osądzony i powieszony.14
Spojrzenie japońskie
Dla Cesarskiej Marynarki porażka z 11 grudnia była rzadkim niepowodzeniem w miesiącu zwycięstw. Według słów przytaczanych przez Cressmana zespół Kajioki wycofał się „humbled by sizeable casualties” (upokorzony znacznymi stratami), a dowódca 4. Floty ostrzegał, że jego siły są niewystarczające; Połączona Flota odpowiedziała, kierując tam dwa lotniskowce. Japonia utrzymała Wake do końca wojny, choć od 1942 roku wyspa była bombardowana z powietrza. 65. Oddział Ochrony skapitulował 4 września 1945 roku, a japońskie archiwum JACAR odnotowuje 1093 żołnierzy armii i 897 marynarki repatriowanych z atolu.15
Pamięć amerykańska
Wiadomość z 11 grudnia podniosła morale Amerykanów, a po upadku Wake prasa okrzyknęła wyspę „Alamo Pacyfiku”. Film wytwórni Paramount „Wake Island” z 1942 roku, nominowany do Oscara dla najlepszego filmu, kończy się walką marines do ostatniego człowieka, choć prawdziwy garnizon skapitulował. W samej marynarce zawrócenie odsieczy pozostało sporne. Tym, którzy później dowodzili, że Fletcher powinien był mimo wszystko płynąć dalej, Cressman odpowiada, że Fletcher nie widział przeciwnika i nie miał pojęcia, na jakie siły może trafić.16
Mity i historiografia
Najsłynniejsza legenda to zuchwała depesza „Send us more Japs” (przyślijcie nam więcej Japońców). Komentatorzy powtarzali ją w tamtych dniach, ale według Coxa było to szyfrowe wypełnienie, czyli bezsensowne słowa dodawane do zaszyfrowanych depesz, by zmylić kryptologów nieprzyjaciela. Drugi spór dotyczy dowodzenia. Jak zauważa Cox, zarówno Cunningham, jak i Devereux przypisywali sobie później rozkaz wstrzymania ognia 11 grudnia, a relacja Cunninghama podkreśla, że to on był dowódcą wyspy „in every sense of the word” (w pełnym znaczeniu tego słowa); obaj otrzymali Krzyż Marynarki. Cox uważa, że dowódcy być może skapitulowali przedwcześnie, podczas gdy monografia z 1947 roku uznała kapitulację za rozsądną wobec obecności cywilów i braku odsieczy. Cox widzi też w planie Kimmela pierwowzór pułapki zastawionej później pod Midway.17
Wake dzisiaj
Amerykanie wrócili na Wake, gdy japoński garnizon skapitulował 4 września 1945 roku. Obiekty atolu z czasów II wojny światowej 16 września 1985 roku uznano za Narodowy Pomnik Historyczny (National Historic Landmark). Wyspy są czynną instalacją Sił Powietrznych USA, a na koralowym głazie przy masowym grobie wciąż widnieje napis „98 US PW 5-10-43”, jak podaje Służba Ryb i Dzikiej Przyrody.18
