Angielska wojna domowa 1642 do 1646 (pierwsza wojna domowa)

Ten przewodnik opisuje wojnę w Królestwie Anglii od podniesienia sztandaru królewskiego w Nottingham w sierpniu 1642 roku do upadku Oksfordu w 1646 roku. Była częścią szerszego konfliktu we wszystkich trzech królestwach Karola I, od kryzysu szkockiego 1638 roku po podbój Irlandii w 1653 roku, zwanego też brytyjskimi wojnami domowymi albo wojnami trzech królestw. Osobno opisujemy bitwę pod Edgehill, bitwę pod Hopton Heath i drugą bitwę pod Newbury.²

Walia została włączona do Królestwa Anglii ustawami z 1536 i 1543 roku, dlatego walijskie hrabstwa od początku brały udział w tej wojnie, w większości po stronie króla.³

Przyczyny angielskiej wojny domowej

W latach 1629 do 1640 Karol I rządził bez zwoływania parlamentu; okres ten nazywa się rządami osobistymi. Pieniądze zdobywał niepopularnymi sposobami, takimi jak ship money, opłata na flotę powszechnie uważana za podatek bez zgody parlamentu. Nieufność pogłębiała religia: żoną króla była katoliczka Henrietta Maria Francuska, a reformy Kościoła arcybiskupa Williama Lauda wielu protestantom wydawały się „papistowskie”.⁴

Kryzys zaczął się w Szkocji, gdzie narzucony w 1637 roku nowy modlitewnik wywołał zamieszki i Przymierze Narodowe z 1638 roku; w wojnach biskupich lat 1639 i 1640 Szkoci dwukrotnie pokonali Karola, a ten musiał ponownie zwołać parlament. Długi Parlament, który zebrał się w listopadzie 1640 roku, uznał ship money za nielegalne, zniósł sądy prerogatywne i uchwalił ustawę o regularnym zwoływaniu parlamentu.⁵

W październiku 1641 roku w Irlandii wybuchło powstanie katolików, a po Anglii rozeszły się mocno przesadzone wieści o okrucieństwach wobec protestantów. Obie strony zgadzały się, że do Irlandii trzeba wysłać armię, ale żadna nie chciała oddać drugiej dowództwa: krytycy króla bali się, że zwróci on wojsko przeciw nim, a Karol nie zamierzał zrzec się władzy, która zawsze należała do korony. 4 stycznia 1642 roku wkroczył z żołnierzami do Izby Gmin, by aresztować pięciu przywódców opozycji, którzy zdążyli uciec; naruszenie przywilejów parlamentu bardzo mu zaszkodziło. Opuścił Londyn, w marcu parlament przejął milicję na mocy własnego rozporządzenia, a 22 sierpnia Karol podniósł sztandar w Nottingham.⁶

Kto walczył: rojaliści i parlamentarzyści

Nie było typowego rojalisty ani typowego parlamentarzysty. O wyborze strony decydowały religia, nieufność wobec władzy królewskiej, lokalne rywalizacje, krzywdy gospodarcze i lojalność wobec króla, pana, rodziny czy przyjaciół, a wojna dzieliła rodziny. Przywódcy parlamentu przedstawiali się jako obrońcy prawa, przywilejów parlamentu i wiary protestanckiej przed samowolą i „papizmem”. Wielu stronników króla broniło prawnych uprawnień korony i Kościoła anglikańskiego, zaniepokojonych żądaniem parlamentu, by to on dowodził wojskiem, i radykalnymi sektami. Wielu zwykłych żołnierzy po prostu szło za swoim panem albo miejscową szlachtą.⁷

Parlament trzymał większą część bogatszego południa i wschodu, z Londynem, większością portów i flotą. Oparciem króla była północ i zachód Anglii oraz Walia. Większość walk toczyła się na spornych terenach pomiędzy nimi. Aby wygrać, Karol musiał zdobyć Londyn, a to nigdy mu się nie udało.⁸

Obie strony szybko dorobiły się przezwisk. „Okrągłogłowi” (Roundheads) to obelga, którą rojaliści określali zwolenników parlamentu, od krótko ostrzyżonych włosów części purytanów; „kawalerowie” (Cavaliers), od hiszpańskiego słowa oznaczającego zbrojnego jeźdźca, to obelga parlamentarzystów pod adresem ludzi króla. W tym przewodniku piszemy o rojalistach i parlamentarzystach. W rzeczywistości obie armie wyglądały podobnie, a żołnierze odróżniali swoich od wrogów po szarfach, znakach polowych i hasłach.⁹

W 1642 roku Anglia nie miała stałej armii. Obie strony werbowały ludzi z milicji hrabstw (trained bands), spośród ochotników, a później z poboru, a wielu oficerów przeszło szkołę wojny trzydziestoletniej. Pod koniec 1642 roku każda ze stron miała pod bronią od 60 do 70 tysięcy ludzi, w większości w lokalnych garnizonach; główne armie polowe były znacznie mniejsze i pod Edgehill liczyły po mniej więcej 12 do 15 tysięcy ludzi.¹⁰

1642: bitwa pod Edgehill

We wrześniu 1642 roku hrabia Essex, naczelny wódz parlamentu, ruszył do środkowej Anglii, a Karol werbował wojsko w okolicach Shrewsbury i na pograniczu walijskim. Gdy król maszerował na Londyn, Essex dopadł go pod Edgehill w Warwickshire 23 października. Kawaleria księcia Ruperta zmiotła z pola jazdę parlamentu, ale pognała za daleko, a piechota Essexa zepchnęła królewską piechotę; zginął chorąży królewski sir Edmund Verney, a sztandar został zdobyty i potem odbity. Walka skończyła się o zmierzchu remisem, który obie strony ogłosiły swoim zwycięstwem.¹¹

Essex dotarł do Londynu pierwszy, a 13 listopada jego armia, wzmocniona londyńską milicją i dwukrotnie liczniejsza od królewskiej, stanęła pod Turnham Green; Karol wycofał się bez bitwy. Na resztę wojny uczynił Oksford swoją stolicą i kwaterą główną.¹²

1643: szczyt powodzenia rojalistów

Oddziały hrabstw toczyły własną wojnę o miasta i twierdze. Pod Hopton Heath koło Stafford 19 marca 1643 roku około 1200 rojalistów, niemal wyłącznie konnych, pod wodzą hrabiego Northampton starło się z parlamentarzystami sir Johna Gella i sir Williama Breretona. Rojalistyczna jazda rozbiła kawalerię przeciwnika, ale Northampton zginął; o zmroku parlamentarzyści się wycofali, a Stafford pozostało przy królu, co archiwum hrabstwa nazywa nierozstrzygniętym zwycięstwem rojalistów.¹³

Lato było najlepszym okresem wojny dla króla. Na północy hrabia Newcastle pokonał lorda Fairfaxa i jego syna sir Thomasa pod Adwalton Moor 30 czerwca, co dało rojalistom cały Yorkshire poza Hull. Na zachodzie kawaleria królewska rozbiła armię sir Williama Wallera pod Roundway Down koło Devizes 13 lipca, a 26 lipca książę Rupert zdobył szturmem Bristol, co było szczytem powodzenia rojalistów.¹⁴

Gloucester nie padło. Król oblegał je w sierpniu, a Essex wyruszył z Londynu na odsiecz. W drodze powrotnej rojaliści zagrodzili mu drogę pod Newbury i pierwsza bitwa pod Newbury 20 września zakończyła się po całodziennej walce bez rozstrzygnięcia; Essex przebił się do Londynu. W październiku armia Związku Wschodniego parlamentu zwyciężyła pod Winceby w Lincolnshire, gdzie jej kawalerią dowodzili Oliver Cromwell i sir Thomas Fairfax.¹⁵

1644: Marston Moor i druga bitwa pod Newbury

Sukcesy rojalistów skłoniły parlament do szukania pomocy w Szkocji. Na mocy Uroczystej Ligi i Przymierza (Solemn League and Covenant), podpisanej przez obie izby i szkockich komisarzy 25 września 1643 roku, covenanterzy zobowiązali się wysłać armię do Anglii w zamian za reformę Kościoła angielskiego, którą rozumieli jako prezbiteriańską. Armia, która w styczniu 1644 roku przekroczyła granicę, liczyła ponad 20 tysięcy ludzi (Britannica podaje 21 tysięcy jako obiecaną liczebność). Król zawarł we wrześniu 1643 roku rozejm z irlandzkimi konfederatami i sprowadził oddziały z Irlandii, nigdy w skali szkockiej, kosztem swojej reputacji w Anglii. Szkocką stronę opisuje nasza historia wojskowa Szkocji.¹⁶

Przybycie Szkotów zmusiło króla do defensywy. Wiosną armię markiza Newcastle oblegali w Yorku Szkoci hrabiego Levena, Związek Wschodni Manchestera i ludzie lorda Fairfaxa z Yorkshire. Książę Rupert przyszedł miastu z odsieczą i 2 lipca 1644 roku wydał bitwę na Marston Moor, mając około 18 tysięcy ludzi przeciw około 28 tysiącom. Sprzymierzeni zaatakowali wieczorem; ich prawe skrzydło zostało pobite, ale na lewym kawaleria Cromwella wraz z jazdą szkocką rozbiła skrzydło Ruperta, a potem przeszła przez pole bitwy i złamała resztę. Armia Newcastle przestała istnieć, a król stracił północ.¹⁷

W Kornwalii król osaczył armię Essexa pod Lostwithiel; Essex uciekł łodzią, a 2 września jego piechota skapitulowała. 27 października 1644 roku na północ od Newbury połączone armie Essexa, Wallera i Manchestera, mniej więcej dwukrotnie liczniejsze od królewskiej, próbowały ją zniszczyć w drugiej bitwie pod Newbury. Uderzyły od zachodu i od wschodu, ale ataki Manchestera na Shaw House odparto, ciemność zakończyła starcie faktycznym remisem, a armia królewska wymknęła się do Oksfordu.¹⁸

Armia Nowego Wzoru

Po Newbury Cromwell publicznie zaatakował sposób prowadzenia wojny przez Manchestera, a parlamentarne „stronnictwo wojny” domagało się radykalnych zmian. Ustawa o samowyrzeczeniu (Self-Denying Ordinance), przyjęta przez obie izby 3 kwietnia 1645 roku, po tym jak Izba Lordów odrzuciła pierwszą wersję, wymagała, by członkowie obu izb złożyli dowództwa: Essex, Manchester i Waller odeszli z armii, ale Cromwella zwolniono z tego obowiązku, bo jego talent wojskowy uznano za niezbędny.¹⁹

Już na początku 1645 roku parlament uchwalił utworzenie armii „nowego wzoru” z resztek armii Essexa, Wallera i Manchestera. Planowana na 11 pułków jazdy, 12 pułków piechoty i tysiąc dragonów, była opłacana z centrum, niezwiązana z żadnym regionem, a oficerów awansowano za umiejętności, nie za pochodzenie. Sir Thomas Fairfax, mianowany jej dowódcą w wieku 32 lat, zorganizował ją i wyszkolił, a Cromwell tuż przed Naseby został jego generałem lejtnantem jazdy.²⁰

1645 do 1646: bitwa pod Naseby i kapitulacja króla

31 maja 1645 roku rojaliści zdobyli szturmem Leicester, co odciągnęło Fairfaxa od oblężenia Oksfordu, a 14 czerwca obie armie spotkały się pod Naseby w Northamptonshire. Szacunki dają królowi od około 7500 do 10 tysięcy ludzi, a Fairfaxowi od 12 do prawie 14 tysięcy. Jazda Ruperta przełamała lewe skrzydło parlamentu i pognała aż do taborów, ale kawaleria Cromwella rozbiła lewe skrzydło rojalistów i uderzyła na piechotę królewską, którą dobiły odwody Fairfaxa. Zginęło około tysiąca rojalistów, a do 5 tysięcy dostało się do niewoli, razem z działami i taborami armii. Zdobyte listy króla pokazały, że królowa zabiegała o pomoc katolickich mocarstw za granicą.²¹

Naseby rozstrzygnęło wojnę: król stracił piechotę swojej głównej armii polowej i nigdy nie zdołał jej odtworzyć. Fairfax ruszył na zachód i 10 lipca pokonał pod Langport w Somerset armię George'a Goringa, największą, jaka królowi pozostała; jej morale się załamało, a wielu żołnierzy zdezerterowało. Kolejne siły rojalistów zostały pobite pod Rowton Heath koło Chesteru 24 września.²²

Wiosną 1646 roku Oksford był okrążony. Karol opuścił miasto w przebraniu pod koniec kwietnia i 5 maja oddał się w ręce armii szkockiej pod Newark, a nie angielskiego parlamentu. Oksford skapitulował 24 czerwca 1646 roku i tę datę zwykle uznaje się za koniec pierwszej wojny domowej.²³

Oblężenia i ilu zginęło w angielskiej wojnie domowej

Wojnę zdominowały oblężenia i potyczki, a nie bitwy w polu, bo lokalne garnizony walczyły o miasta, zamki, ufortyfikowane dwory i zasoby okolicy; wielu żołnierzy nigdy nie opuściło swojego hrabstwa. Newark było oblegane trzy razy, a zamek Donnington koło Newbury bronił się dla króla od 1644 do 1646 roku; wiele zrujnowanych zamków Anglii ucierpiało w oblężeniach wojen domowych albo zostało celowo zniszczonych po nich.²⁴

Nie ma wiarygodnej liczby ofiar dla samych lat 1642 do 1646. Britannica, na podstawie współczesnych szacunków dla wszystkich wojen lat 1642 do 1651, podaje około 85 tysięcy poległych w walce w Anglii i Walii oraz około 127 tysięcy innych zgonów, w tym około 40 tysięcy cywilów. Dla trzech królestw English Heritage podaje do 200 tysięcy zmarłych, czyli 4,5 procent ludności, a liczba Britanniki, blisko 200 tysięcy, to około 2,5 procent. Historyk Charles Carlton dowodził w książce Going to the Wars, że nawet w Anglii zginął większy odsetek ludności niż w I wojnie światowej, co David Underdown w recenzji uznał za przekonujące.²⁵

Najważniejsze postacie angielskiej wojny domowej

• Karol I (1600 do 1649) osobiście dowodził armią pod Edgehill i Naseby; Britannica nazywa go człowiekiem odważnym, ale nie wodzem.²⁶
• Książę Rupert Reński (1619 do 1682), siostrzeniec króla, dowodził kawalerią rojalistów, wnosząc doświadczenie zdobyte na kontynencie. Zdobył Bristol, przegrał pod Marston Moor i odradzał bitwę pod Naseby.²⁷
• William Cavendish, markiz Newcastle, wódz króla na północy, wygrał pod Adwalton Moor, stracił armię pod Marston Moor i udał się na wygnanie.²⁸
• Robert Devereux, 3. hrabia Essex, był naczelnym wodzem parlamentu od lipca 1642 roku. W 1643 roku przyszedł z odsieczą Gloucester, w 1644 roku stracił piechotę w Kornwalii i złożył dowództwo na mocy ustawy o samowyrzeczeniu.²⁹
• Sir Thomas Fairfax (1612 do 1671), z rodziny szlacheckiej z Yorkshire, walczył na północy w latach 1643 i 1644 i dowodził Armią Nowego Wzoru pod Naseby i Langport.³⁰
• Oliver Cromwell (1599 do 1658), poseł, który zaczął służbę wojskową po czterdziestce, dowodził jazdą Związku Wschodniego pod Marston Moor, a pod Naseby był zastępcą Fairfaxa, nie dowódcą.³¹

Kto wygrał angielską wojnę domową i co było dalej

Parlament wygrał, ale nie sam: Britannica wątpi, by zwyciężył bez Szkotów, których wojska odegrały kluczową rolę pod Marston Moor. Porozumienia nie było. W styczniu 1647 roku Szkoci wydali Karola parlamentowi i wrócili do domu, w czerwcu króla porwała armia, a w grudniu 1647 roku zawarł on tajne porozumienie ze szkockimi stronnikami.³²

To porozumienie doprowadziło do drugiej wojny domowej w 1648 roku: rojalistycznych powstań w Kent, Essex i południowej Walii, w tym bitwy pod St Fagans, oraz szkockiej inwazji, rozbitej pod Preston w sierpniu. Karola osądził specjalnie powołany trybunał i 30 stycznia 1649 roku został stracony, a Anglię ogłoszono Wspólnotą (Commonwealth). Podbój Irlandii przez Cromwella od 1649 roku i trzecią wojnę przeciw Karolowi II i Szkotom, zakończoną pod Worcester 3 września 1651 roku, opisujemy w przewodniku po wojnach trzech królestw.³³

Dziedzictwo angielskiej wojny domowej

Wojna rozstrzygnięta pod Naseby sprawiła, że żaden późniejszy monarcha nie miał już najwyższej władzy w polityce brytyjskiej. Monarchia wróciła w 1660 roku, ale na warunkowych zasadach, a droga absolutyzmu, którą poszły niektóre monarchie kontynentu, została zamknięta. Armię Nowego Wzoru, pierwszą narodową armię stałą Anglii, National Army Museum nazywa bezpośrednią poprzedniczką dzisiejszej armii brytyjskiej, a jej udział w polityce lat pięćdziesiątych XVII wieku zostawił trwałą nieufność wobec armii stałych.³⁴

Najważniejsze bitwy angielskiej wojny domowej

Nasze artykuły o bitwach, w kolejności chronologicznej.

1. 1642
   Bitwa pod Edgehill 1642Rojaliści kontra Parlamentarzyści

   Jak pierwsza regularna bitwa angielskiej wojny domowej zakończyła się krwawym remisem.

   
2. 1643
   Bitwa pod Hopton Heath, 1643Rojaliści kontra Parlamentarzyści

   19 marca 1643 roku jazda rojalistów zaszarżowała na parlamentarzystów na Hopton Heath pod Stafford i zdobyła ich działa, ale hrabia Northampton zapędził się za daleko i zginął.

   
3. 1644
   Druga bitwa pod Newbury, 1644Rojaliści kontra Parlament

   27 października 1644 roku armie parlamentu zaatakowały Karola I pod Speen i Shaw House koło Newbury, ale pozwoliły mu uciec. Przebieg bitwy i droga do Armii Nowego Wzoru.

   

Oś czasu angielskiej wojny domowej

1. 22 VIII 1642
   Karol podnosi sztandar królewski w Nottingham.³⁵
2. 23 X 1642
   Bitwa pod Edgehill, remis, który obie strony ogłaszają zwycięstwem.³⁶
3. 19 III 1643
   Bitwa pod Hopton Heath: ginie hrabia Northampton, Stafford zostaje przy królu.³⁷
4. 25 IX 1643
   Parlament i Szkoci podpisują Uroczystą Ligę i Przymierze.³⁸
5. 2 VII 1644
   Parlamentarzyści i Szkoci wygrywają pod Marston Moor; król traci północ.³⁹
6. 27 X 1644
   Druga bitwa pod Newbury, remis; słabszy liczebnie król wymyka się.⁴⁰
7. II do IV 1645
   Powstaje Armia Nowego Wzoru, parlament przyjmuje ustawę o samowyrzeczeniu.⁴¹
8. 14 VI 1645
   Bitwa pod Naseby: Armia Nowego Wzoru rozbija główną armię króla.⁴²
9. 10 VII 1645
   Fairfax pokonuje Goringa pod Langport.⁴³
10. 5 V 1646
    Karol poddaje się armii szkockiej pod Newark.⁴⁴
11. 24 VI 1646
    Kapitulacja Oksfordu kończy pierwszą wojnę domową.⁴⁵

Co czytać dalej

Cały konflikt w Szkocji, Irlandii i Anglii, łącznie z drugą i trzecią wojną domową, opisuje nasz przewodnik po wojnach trzech królestw, a szerszy obraz dają historia wojskowa Brytanii, historia wojskowa Szkocji i historia wojskowa Irlandii. Bitwy tych wojen znalazły się w naszych rankingach największych bitew nowożytności i największych bitew w historii Brytanii, a Fairfax i Cromwell wśród największych brytyjskich wodzów. Zajrzyj też na stronę o nowożytności i sprawdź się w quizie o bitwach epoki nowożytnej albo w quizie o brytyjskich bitwach.