Bitwa pod piramidami 1798: czworoboki Bonapartego łamią mameluków

1 lipca 1798 roku francuska flota z generałem Napoleonem Bonapartem i nową Armią Wschodu stanęła na kotwicy pod Aleksandrią. Dyrektoriat w Paryżu zgodził się na wyprawę, by założyć w Egipcie francuską kolonię, zagrozić brytyjskiej drodze do Indii i, nie mniej ważne, odesłać ambitnego generała jak najdalej od stolicy. Aleksandria padła następnego dnia. Egipt był prowincją Imperium Osmańskiego, ale rzeczywistą władzę sprawowali mamelucy, kasta niewolniczych żołnierzy, która stała się kastą rządzącą, w 1798 roku pod wodzą dwóch bejów, Murada i Ibrahima. Bonaparte wypowiedział wojnę tylko im, licząc, że sułtan pozostanie neutralny, a Egipcjanie przejdą na jego stronę.²

Marsz na Kair

Droga do Kairu oznaczała około 240 km marszu przez pustynię w lipcu. World History Encyclopedia opisuje upał powyżej 35 stopni, zasypane lub zatrute studnie, choroby oczu, burze piaskowe i maruderów zabijanych przez jeźdźców mameluckich i beduińskich. W Damanhurze generałowie byli bliscy buntu, a jeden z nich, Mireur, zastrzelił się. 13 lipca Murad Bej próbował zatrzymać Francuzów pod Szubra Chit i został odparty: piechota uformowała czworoboki, a flotylla na Nilu stoczyła własną, rozpaczliwą walkę.³

Embaba, naprzeciw Kairu

21 lipca pięć francuskich dywizji, około 25 000 ludzi, podeszło pod wieś Embaba na zachodnim brzegu Nilu, gdzie okopał się Murad Bej. Po drugiej stronie rzeki, pod murami Kairu, stała druga armia Ibrahima Beja. Liczebność wojsk Murada jest niepewna. World History Encyclopedia podaje około 6000 konnych mameluków i być może nawet 54 000 pieszej milicji, zaznaczając, że inne szacunki mówią tylko o 15 000. Na horyzoncie stały piramidy w Gizie, a rozkaz dzienny Bonapartego głosił, że patrzy na żołnierzy czterdzieści wieków.⁴

Bonaparte wiedział, że w armii przeciwnika liczy się tylko jazda. Mamelucy byli groźnymi jeźdźcami, ale World History Encyclopedia zauważa, że ich taktyka była przestarzała, a z nowoczesną europejską mieli niewiele do czynienia. Przeciw nim każda dywizja stanęła w wielkim czworoboku, głębokim na sześć szeregów, z działami w narożnikach oraz jazdą i taborem w środku. HistoryOfWar.org opisuje, że przód i tył czworoboku tworzyło po jednej półbrygadzie, a trzecia półbrygada zamykała boki.⁵

Szarża, która rozbiła się o czworoboki

Francuzi ruszyli po południu: Desaix i Reynier na prawym skrzydle przeciw centrum wroga, Bon i Vial na lewym przeciw Embabie. Około 15.30 jazda mameluków zaszarżowała w chwili, gdy czworoboki Desaixa i Reyniera rozluźniły się w gaju palmowym. Zwarły się w ostatniej chwili. Francuski oficer cytowany przez World History Encyclopedia wspominał konie i jeźdźców wpadających na bagnety pierwszego szeregu oraz rannych mameluków w płonących od przybitek ubraniach, którzy szablami cięli żołnierzy po nogach.⁶

Jeźdźcy nie znaleźli luki. Krążyli między czworobokami pod ogniem ze wszystkich stron, a Bonaparte wykorzystał tę chwilę i posłał Bona i Viala na okopy Embaby. Druga szarża, z prawego skrzydła Murada, rozbiła się tak samo, a ludzie Bona wdarli się do wsi. Załoga uciekła nad Nil i próbowała przepłynąć do armii Ibrahima, która bezradnie patrzyła z drugiego brzegu. World History Encyclopedia mówi o co najmniej 1000 utopionych i 600 zastrzelonych w wodzie. Około 16.30 było po wszystkim, a Murad odjechał na południe z około 3000 ocalałych mameluków.⁷

Ilu poległo

Francuzi zgłosili zaledwie 29 zabitych i 260 rannych, a HistoryOfWar.org szacuje ich straty na około 300 ludzi. Straty egipskie są znacznie mniej pewne. HistoryOfWar.org mówi o 4000 do 6000 zabitych, a World History Encyclopedia o blisko 10 000 zabitych i rannych. Na widok klęski Murada większa armia Ibrahima Beja pod Kairem rozproszyła się i odeszła, zostawiając stolicę bez obrony.⁸

Kair, a potem Nil

Trzy dni później Francuzi bez walki weszli do Kairu, a obaj bejowie uciekli do Górnego Egiptu. Bonaparte posłał za Muradem Desaixa i zabrał się do budowy francuskiej administracji. Zwycięstwo było szczytem wyprawy. Zaledwie kilka dni później Nelson zniszczył francuską flotę w bitwie nad Nilem i odciął armię od Europy. Rok później Bonaparte porzucił wyprawę, wrócił do Paryża i przejął władzę w zamachu 18 brumaire'a, a pozostawiona przez niego armia skapitulowała przed Brytyjczykami i Turkami w 1801 roku.⁹ › Bitwa pod Abukirem, 1801

Bitwa zapisała się w pamięci jako starcie dwóch epok wojny. HistoryOfWar.org nazywa ją walką nowoczesnej armii europejskiej ze średniowieczną armią bliskowschodnią. Czworoboki rozstrzygnęły ją w około dwie godziny, a piramidy, na które Bonaparte wskazał w rozkazie dziennym, dały bitwie nazwę.¹⁰