Co się stało w bitwie pod Tudelą w 1808 roku?
23 listopada 1808 roku marszałek Jean Lannes zaatakował hiszpańskie armie generała Castañosa i Aragonii, rozciągnięte na linii długości około szesnastu kilometrów od Tudeli nad Ebro do Tarazony. Aragończycy wciąż przechodzili przez Ebro, gdy nadeszli Francuzi, a między nimi i dywizjami andaluzyjskimi pod Cascante została otwarta luka szeroka na kilka kilometrów. Po pierwszym niepowodzeniu Francuzi weszli w tę lukę, rozbili wojska wokół Tudeli i pognali je w stronę Saragossy, a Andaluzyjczycy pod Cascante i Tarazoną prawie nie walczyli i wycofali się nocą.5
Tudela była ostatnią z trzech bitew, w których Napoleon w listopadzie 1808 roku rozbił hiszpańskie armie nad Ebro, po Gamonal i Espinosie. Otworzyła drogę do szarży pod Somosierrą tydzień później i do drugiego oblężenia Saragossy. Całą wojnę opisuje nasz przewodnik po wojnie na Półwyspie Iberyjskim, a resztę tego dnia strona 23 listopada w historii wojskowości.6
Zwycięzcy spod Bailén nad Ebro
W lipcu 1808 roku generał Francisco Javier Castaños zmusił pod Bailén do kapitulacji cały francuski korpus, a Francuzi cofnęli się za Ebro. Jesienią hiszpańskie armie stały naprzeciw nich wzdłuż rzeki, ale nie miały jednego dowódcy. Napier, brytyjski historyk tej wojny, opisuje spory Castañosa z braćmi Palafoxami z Aragonii o to, co armie mają robić, a Toreno, hiszpański polityk i autor pierwszej wielkiej hiszpańskiej historii wojny, odnotowuje, że Junta Centralna postanowiła nawet oddać armię Castañosa markizowi de La Romana.7
W listopadzie Napoleon przekroczył Pireneje z weteranami Wielkiej Armii. Marbot, wtedy kapitan w sztabie marszałka Lannesa, wspomina przestrach Hiszpanów na widok starych grenadierów i szybkość, z jaką cesarz rzucił swoje kolumny przez Ebro. Armie hiszpańskie zostały pobite pod Gamonal koło Burgos i pod Espinosą. Castañosowi została armia Centrum wokół Calahorry i armia Aragonii pod Juanem O’Neille’em, zastępcą Józefa Palafoxa, na północnym brzegu Ebro pod Caparroso.8
Lannes i owcza skóra
Napoleon zastawił pułapkę. Jedne siły miały uderzyć na Castañosa od czoła znad Ebro, a korpus marszałka Neya miał pomaszerować z Arandy de Duero przez Sorię na Agredę i Tarazonę, żeby odciąć mu odwrót. Do uderzenia czołowego cesarz nie wybrał marszałka Moncey’a, którego uważał za zbyt powolnego, lecz Lannesa. Marbot zauważa, że po raz pierwszy jeden marszałek Cesarstwa został podporządkowany drugiemu.9
Lannesa omal tam zabrakło. Gdy pędził za cesarzem, przewrócił się z koniem na górze Mont-Dragon, stromej i pokrytej zamarzniętym śniegiem, a gdy przyniesiono go do Vitorii, był cały w sińcach, miał wzdęty brzuch i słaby puls. Dominique-Jean Larrey, naczelny chirurg Gwardii, opisuje w pamiętnikach, jak natarł marszałka bardzo gorącym olejkiem rumiankowym z kamforą, a potem owinął go w skórę dużego barana, obdartego żywcem specjalnie w tym celu. Po dziesięciu minutach Lannes zasnął, a po dwóch godzinach obudził się zlany potem i wyraźnie lepiej. Oman, oksfordzki historyk wojny na Półwyspie, pisze, że upadek zatrzymał Lannesa w Vitorii na dwa tygodnie, a Toreno również wspomina, że zatrzymał go tam upadek z konia.10
Do 20 listopada Lannes wrócił do sił. Z dywizją Lagrange’a z korpusu Neya oraz jazdą Colberta i Digeona połączył się przy moście w Lodosie z czterema dywizjami Moncey’a, a 21 listopada francuskie kolumny ruszyły południowym brzegiem Ebro na Calahorrę.11
Narada szaleńców
21 listopada Castaños dowiedział się, że francuski korpus maszeruje na Sorię, za jego skrzydłem. Cofnął się spod Calahorry na linię między Tudelą nad Ebro a Tarazoną u stóp Moncayo i poprosił O’Neille’a, żeby przeszedł rzekę i obsadził Tudelę. „Gazeta de Madrid”, która tydzień później wydrukowała streszczenie raportu samego Castañosa, pisze, że armia doszła na nowe pozycje 22 listopada po ciężkim nocnym marszu. O’Neille, jak pisze Jourdan, nie chciał się ruszyć bez zgody swojego dowódcy, Józefa Palafoxa.12
Palafox przybył do Tudeli 22 listopada i zebrała się rada wojenna. On chciał bronić Aragonii, a nawet uderzyć na Pampelunę za plecami Francuzów, Castaños zaś chciał utrzymać armię razem i cofać się na południe. Pułkownik Thomas Graham, brytyjski oficer przy sztabie Castañosa, zapisał tego wieczoru w dzienniku, że słyszał rozmowy o odcięciu Francuzów manewrem za Pampeluną, które w tych okolicznościach mogły wyjść tylko od szaleńców. Według Toreno narada skończyła się niczym.13
W końcu Palafox pozwolił O’Neille’owi przejść, ale za późno. Jego żołnierze rozbili obóz na północnym brzegu i dopiero o świcie zaczęli przechodzić przez most. Toreno pisze, że nikt nigdy nie wyjaśnił, dlaczego O’Neille tak długo zwlekał z przeprawą. Napier dodaje, że został po drugiej stronie rzeki wbrew rozkazom, prośbom i argumentom, zostawiając klucz do pozycji otwarty.14
Ilu było żołnierzy
Żadne dwa źródła nie zgadzają się w liczbach. Oman, który liczył hiszpańskie siły dywizja po dywizji, daje Castañosowi około 46 000 ludzi na linii od Tarazony do Tudeli, w tym około 3600 jazdy, przeciw mniej więcej 34 000 Francuzów. Napier pisze o 45 000 Hiszpanów z 50 działami przeciw 30 000 francuskiej piechoty, 4000 do 5000 jazdy i 60 działom. Toreno, po stronie hiszpańskiej, ocenia obie hiszpańskie armie razem na ledwie 41 000, w tym 3700 jazdy, a Lannesowi daje 30 000 piechoty, 5000 jazdy i 60 dział. Francuski historyk Thiers szacuje Hiszpanów na około 40 000.15
Sami dowódcy liczyli odwrotnie. Castaños w raporcie wydrukowanym w „Gazecie” oszacował Francuzów pod Tudelą i Cascante na 36 000 do 40 000 piechoty i 6000 do 7000 jazdy. Napoleon napisał bratu Józefowi cztery dni po bitwie, że pod Tudelą było 30 000 wyborowego wojska hiszpańskiego i 60 dział, a z Francuzów ledwie 6000 zdążyło wejść do walki.16
Jazda u bram miasta
Castaños trzymał jazdę przy piechocie i nie wysłał patroli daleko naprzód, pisze Oman, więc pierwszym ostrzeżeniem byli francuscy jeźdźcy pod samą Tudelą. Graham w dzienniku podaje, że było to około dziewiątej rano. Raport Castañosa w „Gazecie” mówi, że placówki otworzyły ogień około ósmej, a o dziesiątej ogień karabinów i armat był już powszechny.17
Batalionom aragońskim wciąż przechodzącym przez most nie starczało miejsca w wąskich uliczkach miasta. Sam Castaños napisał w manifeście, który obszernie cytuje Gómez de Arteche, hiszpański generał i historyk tej wojny, że oddziały tak się nawzajem blokowały, że z trudem wydostał się konno, a francuscy tyralierzy byli już u wjazdów do miasta. Jourdan, wtedy szef sztabu króla Józefa, pisze w pamiętnikach, że francuska jazda stanęła u bram, gdy ludzie O’Neille’a jeszcze przechodzili przez most.18
Pierwszy atak się załamuje
Hiszpanie otrząsnęli się szybciej, niż Francuzi się spodziewali. Dywizja Roki, złożona z Walencjan i Murcjan, weszła na Cerro de Santa Bárbara nad miastem, bataliony Saint Marcha zajęły wzgórze Santa Quiteria, a Aragończycy O’Neille’a grzbiet Cabezo Malla. Oman uważa, że pierwszy atak Lannesa był improwizacją, bo marszałek zobaczył na wpół pustą hiszpańską pozycję. Arteche dochodzi do tego samego na podstawie relacji hiszpańskich: zaskoczenie, hiszpańska kontrakcja i odparcie Francuzów zmieściły się między ósmą a dziewiątą, zanim można było cokolwiek zaplanować.19
Źródła nie zgadzają się, która francuska dywizja szła na które wzgórze. Oman i Napier posyłają dywizję Morlota na wzgórza nad miastem, a dywizję Maurice’a-Mathieu na grzbiet po lewej. U Thiersa i Artechego Maurice-Mathieu wspina się na wzgórza nad Ebro, a Morlot atakuje środek. Wszyscy zgadzają się, że pierwszy atak został odparty. Toreno i raport Castañosa opisują batalion Gwardii Hiszpańskiej, który uderzył z flanki na Francuzów schodzących ze wzgórza, a Arteche datuje odbicie Cabezo Malla, z gwardzistami na czele, na chwilę po południu.20
Polacy nad Ebro
Pod Tudelą po stronie francuskiej walczyli Polacy. Thiers pisze, że Lannes pojechał naprzód na rozpoznanie z Lefebvre’em-Desnoettesem i polskimi ułanami, którzy stali się postrachem Hiszpanów, i że atak na wzgórza nad Ebro prowadził pułk Legii Nadwiślańskiej razem z 14. pułkiem liniowym, starym pułkiem spod Iławy Pruskiej. Arteche wymienia te same dwa oddziały, 14. pułk liniowy i 2. pułk Legii Nadwiślańskiej, poprzedzone batalionem tyralierów, i pisze, że uderzyły chwilę po dziewiątej.21
Byli to żołnierze Legii Nadwiślańskiej, polskiej formacji na służbie francuskiej. Ordre de bataille Omana z lata 1808 roku pokazuje 1. i 2. pułk Legii oraz pułk polskich ułanów liczący około 717 ludzi w kolumnie, z którą Lefebvre-Desnoettes wkroczył do Aragonii w czerwcu, a Arteche przedrukowuje jesienny dekret Napoleona, który przydzielił trzy pułki Legii i pułk polskich ułanów do korpusu Neya. Po bitwie, dodaje Thiers, Lannes posłał polskich ułanów razem z lekką jazdą w pościg za uciekającymi.22
Polska pamięć zachowała ten dzień. W 1827 roku malarz January Suchodolski przedstawił polskich ułanów unoszących przed Napoleonem zdobyte hiszpańskie sztandary, a Muzeum Narodowe w Warszawie opisuje ten obraz zarówno jako „Bitwę pod Tudelą”, jak i jako scenę, w której Wincenty Krasiński składa cesarzowi zdobyte sztandary. Sam Napoleon spędził dzień bitwy w Arandzie, skąd datował swoje listy z 26 i 27 listopada.23
Luka
Wady hiszpańskiego szyku nie dało się naprawić. Między Cabezo Malla a andaluzyjską dywizją La Peñi pod Cascante leżało kilka kilometrów płaskiego terenu, przeciętego tylko płytką rzeczką Queiles, i nikt go nie obsadził. Oman ocenia tę lukę na trzy mile, czyli niemal pięć kilometrów. Castaños ją dostrzegł i pojechał w stronę Cascante, żeby przyciągnąć La Peñę bliżej, ale po drodze wypatrzyła go francuska jazda. Oman i Jourdan opowiadają, jak generał ze sztabem musiał uciekać i kryć się w gajach oliwnych, a potem dowiedział się, że prawe skrzydło zostało rozbite.24
La Peña miał według Omana 8000 lub 9000 piechoty i 1500 jazdy, ale nie ruszył się, bo naprzeciw niego na równinie stały dwie brygady francuskich dragonów. Grimarest, pisze Oman, dostał w południe rozkaz marszu na Cascante, a dotarł tam, sześć kilometrów dalej, dopiero o zmierzchu. Toreno przyznaje, że nie wie, czemu przypisać jego opieszałość. Oman jest surowszy: gdyby La Peñę i jego kolegów osądzono za tchórzostwo i rozstrzelano jak admirała Bynga, nie spotkałoby ich nic ponad to, na co zasłużyli.25
Przełamanie
Lannes wykorzystał pierwsze niepowodzenie, żeby znaleźć lukę. Gdy nadeszły jego ostatnie dywizje, po raz drugi posłał naprzód Morlota i Maurice’a-Mathieu. Oman pisze, że Morlot wprowadził batalion niepilnowanym wąwozem na Cerro de Santa Bárbara, a dywizja Roki pękła i uciekła przez Tudelę na drogę do Saragossy, podczas gdy Maurice-Mathieu obszedł odsłoniętą flankę Cabezo Malla batalionem i pułkiem jazdy.26
Wtedy Lefebvre-Desnoettes przeszedł z jazdą przez środek, zawrócił na boki i uderzył na Aragończyków z flanki i od tyłu. Southey, poeta nadworny, który napisał jedną z pierwszych brytyjskich historii tej wojny, pisze, że aragońskie skrzydło właśnie odparło atak i uważało się za zwycięskie, a Toreno również wspomina, że około trzeciej po południu szczęście zdawało się sprzyjać Hiszpanom. Graham podsumował to w dzienniku krótko: odwrót był ucieczką. Kolorowana rycina sprzedawana wkrótce potem w Paryżu, dziś w Musée Carnavalet i widoczna na górze tej strony, opowiadała francuskim widzom to samo w podpisie: dywizja Maurice’a-Mathieu przełamała środek, a Lefebvre na czele jazdy natychmiast przeszedł przez tę wyrwę i oskrzydlił prawe skrzydło nieprzyjaciela. Ten sam podpis oceniał armię hiszpańską na 45 000 ludzi.27
Aragończycy i Walencjanie rozproszyli się wśród gajów oliwnych i rowów nawadniających na południe od miasta. Napier pisze, że O’Neille uciekł do odległej o sześćdziesiąt mil, prawie sto kilometrów, Saragossy tak szybko, że niektórzy uciekinierzy dotarli tam jeszcze tego samego wieczoru. Thiers kończy tę część bitwy o trzeciej po południu.28
Cascante i nocny odwrót
Dopiero po południu dywizja Lagrange’a, ostatnia z przybyłych francuskich, natarła na La Peñę. Jej czołowa brygada wyparła dwa hiszpańskie bataliony z przysiółka Urzante, a sam Lagrange, prowadząc atak na Cascante, został ranny w rękę, co odnotowują Thiers, Oman i Jourdan. Graham widział dwa hiszpańskie pułki wysłane na równinę i zapisał, że spisały się nadzwyczaj dobrze. Raport Castañosa mówi, że La Peña utrzymał Cascante do zmroku, a potem wycofał się w stronę Tarazony i Borji.29
Nocny odwrót omal nie rozbił nawet tych oddziałów, które nie walczyły. Southey i Toreno opowiadają, jak w chwili wymarszu kolumn wyleciał w powietrze skład prochu w kaplicy. Southey pisze, że żołnierze wzięli wybuch za ogień nieprzyjacielskiej baterii, że podniósł się krzyk o zdradzie i że niektóre oddziały się rozpierzchły. Arteche pisze, że niemało żołnierzy przypisało wybuch zdradzie. Napier dodaje, że część jazdy Neya, nadciągająca od Sorii, wprowadziła zamęt w kolumnę na drodze do Borji.30
Rachunek strat
Straty są równie sporne jak siły. Oman szacuje, że Aragończycy i ich sprzymierzeńcy stracili 26 dział, zapewne wszystkie, które przyprowadzili na pole bitwy, ponad 1000 jeńców i co najmniej 3000 zabitych i rannych, a Andaluzyjczycy najwyżej około 200. Brygadier Planells, którego pracę Arteche uważa za w pełni wiarygodną, naliczył te same 26 dział, ponad 500 ciał obu narodów na polu i nieco ponad 1000 jeńców zamkniętych na dziedzińcu klasztoru Santa Clara w Tudeli.31
Liczby francuskie są wyższe. Thiers pisze o około 40 działach, 3000 jeńców, prawie wszystkich rannych, bo jazda zatrzymywała ich tylko szablą, i 2000 zabitych lub konających na polu. Jourdan podaje 30 dział i siedem sztandarów, a Napier 30 dział i stratę około 9000 ludzi. Southey przytacza francuską relację, według której poległo 4000 Hiszpanów, a do niewoli trafiło 3000 żołnierzy i 300 oficerów. Toreno podaje 2000 jeńców, Napoleon pisał Józefowi o 3000 lub 4000 jeńcach. Arteche odrzuca liczby Thiersa jako zawyżone.32
Po stronie francuskiej Oman podaje dla korpusu Moncey’a 44 zabitych i 518 rannych, a straty dywizji Lagrange’a i dragonów ocenia na prawdopodobnie poniżej 100. Planells naliczył ponad 500 rannych, w tym 21 oficerów, w dwóch dywizjach walczących pod samą Tudelą. Relacja francuska u Southeya mówiła o stratach poniżej 500. Castaños w pierwszym raporcie napisał tylko, że straty nieprzyjaciela były bardzo znaczne, a jego własne również, w zabłąkanych i jeńcach.33
Kto zawinił
Pułapka się nie zamknęła. Korpus Neya miał w dniu bitwy stać za plecami Hiszpanów pod Agredą lub Tarazoną, ale odpoczywał w Sorii. Napoleon obwinił Neya. Gdyby nie dał się zwieść mieszkańcom, pisał do Józefa z Arandy 27 listopada, i nie siedział w Sorii 22 i 23 listopada w przekonaniu, że Hiszpanie mają 80 000 ludzi, byłby zgodnie z rozkazem 23 listopada pod Agredą, i „pas un homme n’eût échappé”, nie uszedłby ani jeden człowiek.34
Jourdan się z tym nie zgadzał. Licząc odległość z Arandy do Tarazony przez Sorię, pisał, Ney nie mógł przybyć przed wieczorem 24 listopada, nawet gdyby nie dał wojsku odpocząć, więc wyrzut należał się temu, kto nie wysłał go dwa dni wcześniej. Oman przyznaje mu rację i dodaje, że ludzie Neya przeszli w trzy dni siedemdziesiąt osiem mil, czyli około 125 kilometrów. Jourdan stawia Neya w Tarazonie 25 listopada, Oman wcześnie rano 26. Southey oskarżał Neya, że zwlekał, by złupić Sorię, a Oman odrzuca ten zarzut: Ney zarekwirował tylko buty i sukno na płaszcze.35
Po stronie hiszpańskiej winą obarczono generałów. Arteche wylicza błędy po kolei: odmowę O’Neille’a przeprawy przez Ebro po południu 22 listopada, naradę, która nic nie postanowiła, linię o wiele za długą na jedną bitwę, a przede wszystkim niezgodę między generałami i ich wojskami, której Junta Centralna nie potrafiła powstrzymać. Napier, piszący z brytyjskiej perspektywy, uznał bitwę za dowód zupełnej nieudolności hiszpańskich generałów.36
Po Tudeli
Lannes wybrał Marbota, by zawiózł wieść o zwycięstwie Napoleonowi, co zwykle przynosiło awans. Jazda Marbota przez góry do Arandy, gdzie cesarz miał kwaterę, omal nie kosztowała go życia. Napoleon napisał 26 listopada do ministra wojny Clarke’a, że bitwa pod Tudelą jest odpowiednikiem bitwy pod Espinosą, a armie Andaluzji, Aragonii, Walencji i Nowej Kastylii zostały zniszczone i rozproszone.37
Sam Lannes nazajutrz znów zachorował, pisze Thiers, i przekazał pościg Moncey’owi i Maurice’owi-Mathieu. Aragończycy i większość Walencjan i Murcjan schronili się w Saragossie, którą Francuzi tej zimy oblegli po raz drugi. Castaños poprowadził Andaluzyjczyków przez Borję i Calatayud w stronę Madrytu. W Calatayudzie, pisze Toreno, dowiedział się, że Napoleon idzie na Somosierrę, a 30 listopada polscy szwoleżerowie Gwardii wyszli szarżą na tę przełęcz.38
Klęska zmieniła też plany Brytyjczyków. Graham pojechał do sir Johna Moore’a i zastał wiadomość, że Moore na wieść o porażce Castañosa kazał korpusowi sir Davida Bairda się wycofać, uważając, że brytyjska armia nie zdoła już połączyć się z wojskami hiszpańskimi.39
