Bajazyd czy Timur: co mówią źródła?
Bajazyd I, sułtan osmański zwany Yıldırım, czyli Piorun, i Timur, środkowoazjatycki zdobywca znany w Europie jako Tamerlan, starli się tylko w jednej bitwie. Na równinie Çubuk pod Ankarą, w lipcu 1402 roku, Timur rozbił armię osmańską i wziął Bajazyda do niewoli, a sułtan zmarł jako jeniec w Akşehirze w marcu następnego roku. Kto wygrał pod Ankarą, nie budzi wątpliwości. Czy ten jeden dzień przesądza, który z nich był sprawniejszym wodzem i władcą, historycy oceniają różnie, dlatego zbieramy tu dowody za każdym z nich i zostawiamy ocenę Tobie.1
Obu łączyło więcej, niż sugeruje legenda o zdobywcy i sułtanie w klatce. Obaj byli tureckojęzycznymi władcami muzułmańskimi, którzy większość panowania spędzili na wyprawach wojennych, i obaj rościli sobie prawo do zwierzchnictwa nad małymi tureckimi księstwami Anatolii, czyli tam, gdzie ich ambicje musiały się zderzyć. Bajazyd przyłączył większość tych emiratów, a wypędzeni przez niego książęta szukali schronienia u Timura, podczas gdy na dworze osmańskim gościli Ahmad Dżalair, którego Timur wypędził z Bagdadu, oraz turkmeński wódz Kara Jusuf.2
To nie jest ranking, a poniżej znajdziesz obie kariery obok siebie, kampanię zakończoną pod Ankarą i sześć pytań, według których można oceniać wodza. Przy każdym przedstawiamy najmocniejsze argumenty za Bajazydem i za Timurem, sięgając do kronikarzy obu dworów, świadków bizantyjskich i europejskich oraz współczesnych historyków, a rozstrzygnięcie należy do Ciebie.
Obok siebie
- Lata życia
- 1354 według İnalcıka, około 1360 według Britanniki, do 1403
- 1336 do 1405 (Manz podważa tradycyjną datę urodzin, 8 kwietnia 1336)
- Pochodzenie
- Najstarszy syn sułtana Murada I
- Plemię Barlas, urodzony we wsi pod Keszem w Maweranahrze
- Objęcie władzy
- 1389, w bitwie na Kosowym Polu, w której śmiertelnie ranny został jego ojciec
- 1370, intronizacja w Samarkandzie po dziesięciu latach walk
- Tytuł
- Sułtan
- Güregen, czyli zięć rodu Czyngis-chana, rządzący w imieniu marionetkowego chana
- Wojny pod jego dowództwem
- Emiraty anatolijskie 1389 do 1398, Bałkany i Dunaj, blokada Konstantynopola, krucjata 1396 roku, wojna z Timurem 1400 do 1402
- Maweranahr i Chorezm w latach siedemdziesiątych XIV wieku, wyprawy trzy-, pięcio- i siedmioletnia w Iranie i na zachodzie (1386 do 1404), Złota Orda 1391 i 1395, Indie 1398 do 1399
- Najważniejsi przeciwnicy
- Karamanidzi, król Węgier Zygmunt Luksemburski, Bizancjum, Mircza Wołoski, Timur
- Tochtamysz ze Złotej Ordy, sułtan Delhi z dynastii Tughlaków, mamelucy, Dżalairydzi, Bajazyd
- Bitwy omawiane tutaj
- Kosowe Pole 1389, Rovine 1395, Nikopolis 1396, Ankara 1402
- Kondurcza 1391, Terek 1395, Delhi 1398, Sivas 1400, Bagdad 1401, Ankara 1402
- Śmierć
- W niewoli, w Akşehirze w marcu 1403
- W Otrarze w lutym 1405, w drodze na podbój Chin
Daty, pochodzenie i wyprawy według TDV İslâm Ansiklopedisi, Britanniki i recenzenta książki Manz. Nie podajemy bilansu zwycięstw i porażek, bo żadne dwa źródła nie liczą tych bitew tak samo.3
Gdzie się spotkali: od Sivas do Ankary
Spór o pogranicze, 1399 do 1400
Granica między dwoma imperiami biegła przez wschodnią Anatolię, a każdy z dworów opowiadał potem po swojemu, jak doszło do wojny. Jazdi, nadworny historyk Timura, pisze, że Bajazyd zażądał trybutu z Erzincanu i Erzurumu od ich władcy Tahartena, który pozostawał pod opieką Timura. Peter Jackson w Encyclopaedia Iranica przypomina drugą stronę sporu, mianowicie to, że Ahmad Dżalair i Kara Jusuf przebywali u Bajazyda jako jego goście.4
W tekście Jazdiego Timur szydzi z Bajazyda jako potomka turkmeńskiego przewoźnika i nazywa go mrówką, a sułtan odpowiada, że będzie go ścigał aż do Tebrizu i Sultanii. Bizantyjczyk Dukas opisuje, jak Bajazyd kazał ogolić brody posłom Timura i odesłał ich z obelgą wymierzoną w honor ich pana. Johann Schiltberger, bawarski jeniec w służbie osmańskiej, słyszał prostszą wersję, według której Timur upomniał się o ziemie pewnego turkmeńskiego władcy, a Bajazyd odmówił, bo zdobył je mieczem.5
Sivas, 1400
Pierwszy uderzył Timur, który późnym latem 1400 roku obległ Sivas, które broniło się osiemnaście dni według Jazdiego, a dwadzieścia jeden według Schiltbergera. Jazdi pisze, że muzułmańskich mieszkańców oszczędzono za okupem, natomiast 4000 ormiańskich jeźdźców z załogi wrzucono do dołów i zasypano ziemią. Schiltberger mówi o 5000 pogrzebanych żywcem, a nienawidzący Timura Ibn Arabszah o 3000.6
Timur nie ruszył jednak w głąb ziem osmańskich. Zawrócił na południe, do Syrii, a potem na Bagdad, który według Petera Jacksona z Encyclopaedia Iranica zdobył szturmem w lipcu 1401 roku po czterdziestu dniach oblężenia. Bajazyd wykorzystał tę przerwę i po oblężeniu zajął Erzincan, jak odnotowuje w tej samej encyklopedii C. E. Bosworth.7
Marsz na Ankarę, lato 1402
Bajazyd poprowadził armię na wschód, a Marie-Mathilde Alexandrescu-Dersca w swojej pracy o tej kampanii z 1942 roku zalicza do niej oddziały spod Konstantynopola i kontyngent serbski. Jazdi opisuje, jak sułtan obsadził drogę na Tokat, spodziewając się tam Timura, a ten skręcił na południe przez Kayseri i Kırşehir i pustoszył ziemie osmańskie, tak aby Bajazyd musiał ruszyć za nim, podczas gdy jego piechota kopała studnie wzdłuż drogi. Według rekonstrukcji Alexandrescu-Dersci Timur pokonał odcinek z Kırşehiru pod Ankarę w trzy dni marszu, gdy wojsko osmańskie stało jakieś 40 kilometrów na północ od Kırşehiru i spodziewało się go znacznie później, po czym obległ miasto.8
Osmanowie musieli zawrócić przez suchy kraj w lipcowym upale. Britannica podaje, że ludzie Timura spiętrzyli strumień, który był jedynym źródłem wody dla armii osmańskiej, a Dukas szacuje liczbę Osmanów zmarłych z pragnienia na 5000.9
Bitwa, lipiec 1402
Sporna jest nawet data bitwy, a Alexandrescu-Dersca, która porównała kroniki z doniesieniami weneckimi i dniem tygodnia, przyjęła piątek 28 lipca 1402 roku, tę samą datę, którą podaje Murat Yılmaz w swoim studium źródeł bizantyjskich.10
W obiegu jest też druga data, 20 lipca 1402 roku, którą podaje Britannica, podobnie jak wiktoriański tłumacz Clavija Clements Markham i katalog berlińskiego muzeum w opisie obrazu, który zamieszczamy niżej.11
Równie niepewne są liczby, bo Alexandrescu-Dersca uważała, że Timur miał co najmniej 140 000 ludzi, a armia osmańska razem z Serbami niewiele przekraczała 85 000. Halaçoğlu przypisuje Timurowi 160 000, a Bajazydowi 70 000 według listu zwycięstwa samego Timura albo 90 000 według osmańskiego kronikarza Behiştiego. Yılmaz stwierdza, że większość historyków tureckich zgadza się na około 70 000 przeciw 160 000, a liczby bizantyjskiego historyka Chalkokondylesa, 120 000 przeciw 800 000, uważa za mocno przesadzone.12
Szyk osmański opisuje Jazdi, według którego prawym skrzydłem z ciężkozbrojną jazdą z Europy dowodził Stefan Lazarević, brat serbskiej żony Bajazyda, lewym syn sułtana Sulejman z wojskami anatolijskimi, w centrum stał sam Bajazyd z trzema innymi synami, a tylną strażą dowodził Mehmed. Serbowie, przyznaje Jazdi, bili się z niezwykłym męstwem, a Yılmaz zauważa, że ich liczbę Dukas podaje na 5000, Jazdi na 20 000, a współcześni historycy na około 10 000.13
O wyniku zdecydowali ci, którzy zmienili stronę. Ibn Arabszah pisze, że Tatarzy, stanowiący jedną trzecią armii Bajazyda, przeszli do Timura, który wcześniej napisał do ich wodza, a Schiltberger widział, jak około trzydziestu tysięcy Tatarów ze straży przedniej przeszło do nieprzyjaciela.14
Tatarzy nie byli jedynymi, którzy odeszli, bo Dukas wymienia oddziały z Aydınu, Saruhanu, Menteşe i Germiyanu, czyli z emiratów przyłączonych przez Bajazyda, które zbiegły do swoich dawnych książąt w obozie Timura, a według Ibn Arabszaha Sulejman opuścił pole bitwy i ruszył do Bursy z najlepszą częścią wojska.15
Bajazyd do wieczora bronił się na wzgórzu z tymi, którzy przy nim zostali. Schiltberger, walczący po stronie osmańskiej, mówi o tysiącu jeźdźców, a Dukas o dziesięciu tysiącach janczarów. Kiedy sułtan w końcu próbował się wyrwać, jego koń się potknął, pisze Alexandrescu-Dersca, i pojmał go Mahmud, tytularny chan Czagatajów, w którego imieniu rządził Timur.16

Niewola i śmierć, 1402 do 1403
Jak Timur traktował jeńca, zależy od tego, kogo czytamy. Jazdi przedstawia uprzejmego zwycięzcę, który wyszedł Bajazydowi na spotkanie u wejścia do namiotu, posadził go obok siebie, podarował mu szatę honorową i kazał rozbić dla niego królewski pawilon. Ibn Arabszah opisuje sułtana, którego codziennie przyprowadzano na pośmiewisko i który podczas uczty musiał patrzeć, jak jego własne żony podają wino.17
Dukas daje trzecią wersję, według której Timur przysiągł, że nikt sułtana nie skrzywdzi, i oddał mu trzy pawilony otoczone rowem i strażą, ale gdy górnicy Mehmeda bezskutecznie próbowali dokopać się do jeńca, Bajazyda zaczęto na noc zakuwać w żelazne obroże i kajdany.18
Bajazyd zmarł w marcu 1403 roku, ósmego według wydawców Schiltbergera, a dziewiątego według Alexandrescu-Dersci, która dodaje, że ciało spoczywało najpierw w Akşehirze, a potem przewieziono je do jego meczetu w Bursie.19
Przyczyna śmierci jest równie niepewna jak dzień. Jazdi pisze, że sułtan zmarł na apopleksję w Akşehirze pod opieką lekarzy Timura, a Timur go opłakiwał. Dukas umieszcza śmierć w Karahisarze i powtarza pogłoskę, że Bajazyd się otruł.20
Strategia: plan całej wojny
Argumenty za Bajazydem
Podboje Bajazyda miały wyraźny plan, bo w relacji İnalcıka zimą 1389 na 1390 rok wchłonął on Aydın, Saruhan, Menteşe, Hamid i Germiyan, w 1397 roku po bitwie pod Akçay rozprawił się z Karamanem, a następnie zajął Canik i ziemie Kadıego Burhaneddina, cały czas utrzymując Bałkany i naciskając na Konstantynopol, który według Britanniki blokował od 1391 do 1398 roku.21
Słabość tkwiła w tym samym planie, ponieważ każdy wywłaszczony książę stawał się potencjalnym sojusznikiem następnego wroga, a Ibn Arabszah wymienia emirów Germiyanu, Menteşe i Saruhanu wśród tych, którzy przeszli na stronę Timura. W 1402 roku Bajazyd miał w swoich szeregach żołnierzy właśnie z tych emiratów, a Dukas opisuje, jak zbiegli oni do swoich dawnych panów.22
Argumenty za Timurem
Timur sam wybierał, kiedy i gdzie walczyć. Po Sivas zostawił niepokonanego Bajazyda i zwrócił się przeciw Syrii i Bagdadowi. Przez trzy dziesięciolecia jego wyprawy sięgały od Złotej Ordy, której chana Tochtamysza pobił w 1391 i ponownie w 1395 roku, po Indie, gdzie w grudniu 1398 roku rozbił armię sułtana Delhi, jak odnotowuje Britannica, a Jackson opisuje, jak dwukrotnie, w 1393 i w 1401 roku, zdobywał Bagdad.23
Krytycy pytają, czemu te wojny służyły, a Manz zaczyna swój artykuł o jego dziedzictwie od pytania, dlaczego uważał za konieczne dokładać podbój do podboju, a w Anatolii, jak zauważa Yılmaz, nie został, by rządzić, tylko przywrócił dawne emiraty.24
Taktyka na polu bitwy
Argumenty za Bajazydem
Jeszcze przed Ankarą Bajazyd rozbił krucjatę, bo gdy krzyżowcy króla Zygmunta oblegli Nikopolis nad Dunajem, sułtan pomaszerował na północ i 25 września 1396 roku zadał im klęskę, jak podaje Britannica. Szesnastoletni wówczas Schiltberger, który walczył w armii krzyżowców, widział, jak serbski despota rzucił swoich ludzi na chorągiew Zygmunta.25
Nawet pod Ankarą jego centrum nie pękło, gdy rozpadły się skrzydła. Bronił wzgórza do wieczora, a według Britanniki straty Timura wyniosły około 15 000 ludzi wobec 30 000 zabitych i rannych po stronie osmańskiej. Alexandrescu-Dersca uznała jednak, że sułtan porzucił silną pozycję dla okolicy zupełnie pozbawionej wody.26
Argumenty za Timurem
Timur przygotował Ankarę na długo przed bitwą. Wybrał teren, na którym przeciwnik nie miał wody, wystawił przed swoją linią słonie bojowe i podkopał lojalność drugiej strony, pisząc do wodza Tatarów Bajazyda, by przeszli do niego w czasie walki, o czym wspomina Ibn Arabszah. Schiltberger zapamiętał słonie, trzydzieści dwa, wprowadzone do walki po południu.27
Przeciw niemu przemawia to, że Ankarę wygrała po części dezercja, a jego własny historyk dezercję przemilczał. Jazdi przypisuje zwycięstwo wyłącznie orężowi Timura, podczas gdy świadkowie bizantyjscy omawiani przez Yılmaza opisują, jak kolejne oddziały osmańskie odchodziły jeden po drugim.28
Szybkość i logistyka
Argumenty za Bajazydem
İnalcık pisze, że Bajazyd zyskał przydomek Yıldırım, czyli Piorun, w bitwie pod Frenk Yazısı w 1386 roku dzięki odwadze i zapałowi, a jego podboje z początku lat dziewięćdziesiątych XIV wieku nazywa nagłymi i szybkimi, tak szybkimi, że skłoniły Węgry i Wenecję do zawiązania krucjaty w 1396 roku.29
Szybkość miała też swoją cenę, gdyż w 1402 roku armia musiała latem wracać przez całą Anatolię, a Ibn Arabszah opisuje żołnierzy, którzy dotarli pod Ankarę wyczerpani po przejściu przez pustkowia, podczas gdy Timur szedł urodzajną drogą i był już przy wodzie.30
Argumenty za Timurem
Timur przerzucał ogromne armie na ogromne odległości. Wiosną 1398 roku wyruszył z Samarkandy do Indii i 29 kwietnia 1399 roku był z powrotem, po rozbiciu pod Delhi sułtana z dynastii Tughlaków, jak odnotowuje Aka. Wyprawiał się na wojnę do późnej starości. Kiedy kastylijski poseł Ruy González de Clavijo zobaczył go pod Samarkandą 8 września 1404 roku, Timur był już tak stary, że opadały mu powieki i ledwie widział, a Clavijo dodaje, że nie mógł już chodzić ani jeździć konno i podróżował w lektyce. Pod koniec listopada wyruszył na Chiny i zmarł w Otrarze w lutym 1405 roku, osiemnastego według Aki.31
Dowodzenie ludźmi
Argumenty za Bajazydem
Bajazyd stworzył zalążek stałej armii związanej z tronem. İnalcık przypisuje mu zorganizowanie systemu kul, czyli dworu sułtańskich niewolników żołnierzy i urzędników, a Dukas szacuje janczarów, którzy zostali z nim na wzgórzu pod Ankarą, na około dziesięć tysięcy.32
Wojska z niedawno przyłączonych emiratów nie zostały. Alexandrescu-Dersca łączy ich dezercję z forsownymi marszami, niewypłaconym żołdem i zakazem grabieży, a Yılmaz na podstawie źródeł bizantyjskich podaje kolejność, w jakiej odchodziły: najpierw Aydın z 500 ludźmi, potem Saruhan, Karesi i Germiyan, wreszcie Tatarzy.33
Argumenty za Timurem
Książka Manz, jak streszcza ją turecki recenzent Şükrü Özdemir, pokazuje, jak Timur utrzymywał w posłuszeństwie niespokojną armię. Brał żołnierzy z plemion czagatajskich, odrywał ich od własnych wodzów, oddawał pod komendę nowej elity złożonej z własnych ludzi i nieustannie prowadził na wyprawy, tak by emirowie nie mieli miejsca na politykę.34
Rachunek przyszedł po jego śmierci, bo system oparty na osobistej lojalności wobec władcy, zauważa ta sama recenzja, zostawił po sobie walki o sukcesję i bunty emirów.35
Polityka i wojna
Argumenty za Bajazydem
Bajazyd budował instytucje, a nie tylko prowadził wojny. İnalcık przypisuje mu pierwszą centralną administrację państwa osmańskiego, nowe prawo zwyczajowe i kodeksy, i nazywa go władcą niezwykle odważnym, czynnym i zdolnym, sprawiedliwym zarządcą o surowym usposobieniu. Britannica uważa go za twórcę pierwszego scentralizowanego państwa osmańskiego.36
W Bursie, pierwszej stolicy osmańskiej, wzniósł jeden z pięciu sułtańskich zespołów złożonych z meczetu, szkoły, łaźni, kuchni dla ubogich i grobowca, które UNESCO wpisało na listę światowego dziedzictwa.37
Jego wrogowie w Bizancjum malowali inny obraz. Dukas opisuje go jako władcę pędzącego w Bursie życie próżniacze i rozwiązłe, gdy posłowie Timura byli już w drodze, a autorzy bizantyjscy omawiani przez Yılmaza nazywają go wiarołomnym.38
Argumenty za Timurem
Timur był wytrawnym politykiem prawomocności, który ożenił się z księżniczką z rodu Czyngis-chana, co dało mu tytuł güregen, czyli zięcia chana, i rządził w imieniu marionetkowego chana, tego samego Mahmuda, który pojmał Bajazyda. Jego dyplomacja sięgała aż do Europy, bo Clavijo pisze, że pod Ankarą byli obecni dwaj posłowie króla Kastylii Henryka III i że Timur odesłał z nimi własnego ambasadora, co doprowadziło do poselstwa Clavija w 1403 roku.39
Na podbitych ziemiach zostawił jednak niewiele trwałej władzy. Alexandrescu-Dersca pisała, że wraz z jego śmiercią znikła jedność rządów, a katalog berlińskiego muzeum odnotowuje rozpad jego imperium.40
Co po nich zostało
Argumenty za Bajazydem
Państwo zbudowane przez Bajazyda przetrwało jego klęskę. Jego synowie walczyli ze sobą przez jedenaście lat, a Britannica datuje koniec bezkrólewia na 1413 rok, kiedy pełnię władzy przejął Mehmed I. Yılmaz pisze, że Bizancjum zawdzięczało Timurowi pięćdziesiąt lat życia więcej, i rzeczywiście Konstantynopol upadł dopiero w 1453 roku, zdobyty przez prawnuka Bajazyda, Mehmeda II.41
Argumenty za Timurem
Pomnikiem Timura jest Azja Środkowa, a UNESCO opisuje Samarkandę jako stolicę potężnego państwa Timurydów z zespołem Gur-Emir wśród jej zabytków, a w Szachrisabzie, w pobliżu miejsca jego urodzenia, budowę pałacu Ak-Saraj rozpoczęto w 1380 roku z udziałem rzemieślników sprowadzonych z podbitego Chorezmu. Clavijo, przejeżdżając przez Kesz w sierpniu 1404 roku, zastał tam przebudowę grobowca Timura, którego drzwi władca uznał za zbyt niskie.42
Britannica pisze, że po walkach między dziedzicami Szahruch ponownie zjednoczył jego ziemie, a dynastia przetrwała w Azji Środkowej jeszcze sto lat.43
Jak oceniali ich historycy
Pierwsi sędziowie byli stronniczy, bo Jazdi pisał jako panegirysta Timura i przez całą kronikę nazywa go naszym zdobywcą. Ibn Arabszah, który jako chłopiec został uprowadzony z Damaszku do Samarkandy, zachował, jak pisze jego tłumacz, żywą nienawiść do zdobywcy i nazywa go tym kulawym i tym zdrajcą, a zarazem chwali Bajazyda jako władcę sprawiedliwego, pobożnego i mężnego.44
Bizantyjczycy surowo oceniali obu, a Chalkokondyles, jak streszcza go Yılmaz, nazwał Timura nieudolnym złodziejem i hersztem bandy, a arcybiskup Tesaloniki Symeon nazwał Bajazyda potworem.45
Żadna sprawa nie budzi tak długich sporów jak żelazna klatka. Ibn Arabszah pisze, że Bajazyda skuto kajdanami jak ptaka w klatce, co brzmi jak przenośnia, a Chalkokondyles, według Yılmaza, opisuje sułtana obwożonego po obozie w skrzyni w kształcie klatki.46
Świadek najbliższy wydarzeniom milczy, bo Schiltberger, który po bitwie trafił w ręce Timura, nie wspomina o żadnej klatce, a jego wydawcy w 1879 roku uznali, że w tej opowieści nie ma ani słowa prawdy. Markham we wstępie do relacji Clavija pisał z kolei, że żaden wczesny historyk Timura poza Ibn Arabszahem jej nie powtarza.47
Współcześni historycy wciąż się spierają, bo Alexandrescu-Dersca skłaniała się ku przyjęciu wersji o klatce wiezionej na wielbłądzie, a w 2023 roku Wałerij Zema prześledził rozwój legendy u pisarzy renesansu i powiązał ją z kultem świętego Leonarda, patrona więźniów.48
Jako władców współcześni badacze mierzą ich inną miarą. Dla İnalcıka Bajazyd był pierwszym, który sprawił, że scentralizowane państwo osmańskie działało od Dunaju po Eufrat, choć nie przetrwało ono długo.49
Dla Manz, w odczytaniu Özdemira, Timur nie był twórcą nowego porządku na miarę Czyngis-chana, lecz władcą działającym w ramach odziedziczonego systemu turecko-mongolskiego. Aka podsumowuje podwójną reputację wielkiego zdobywcy świata, mocno krytykowanego za okrucieństwo, którego rolę w szerzeniu islamu wśród koczowników Azji Środkowej uznaje za niezaprzeczalną.50
Bitwy na stronie
Bajazyd obejmuje tron · 1389Bitwa na Kosowym Polu
Dowodzi Bajazyd · 1395Bitwa pod Rovinami
Dowodzi Bajazyd · 1396Bitwa pod Nikopolis
Pół wieku później · 1453Upadek Konstantynopola
WódzBajazyd I
WódzMehmed II Zdobywca
RankingNajwięksi wodzowie osmańscy
RankingNajwiększe bitwy imperium osmańskiego
Przewodnik · 1300 do 1922Historia wojskowa Imperium Osmańskiego
QuizJak dobrze znasz osmańskie bitwy?
Twój werdykt
Za Bajazydem
- Anatolia i Bałkany połączone w jedno państwo w trzynaście lat
- Krucjata rozbita pod Nikopolis w 1396 roku
- Centralna administracja i wojska dworskie, które wytrwały pod Ankarą
- Państwo, które przetrwało niewolę władcy i odrodziło się w ciągu pokolenia
Za Timurem
- Zwycięskie wyprawy od stepów Złotej Ordy po Delhi, Damaszek i Bagdad
- Marsz na Ankarę, który zostawił przeciwnika bez wody
- Armia, która trzymała się razem pod jego wodzą od 1370 roku do jego śmierci
- Samarkanda i dynastia, która przez sto lat rządziła Azją Środkową
- Czy jeden dzień pod Ankarą powinien ważyć więcej niż trzynaście lat podbojów Bajazyda albo trzydzieści lat wypraw Timura?
- Czy Ankarę przegrał marsz Bajazyda w upale, czy żołnierze, których lojalności nigdy nie zdobył?
- Czy zdobywca zasługuje na większe uznanie za państwo, które przetrwa jego klęskę, czy za zwycięstwo, po którym nie zostaje żadne państwo?
- Na ile można ufać opisowi bitwy, który pochodzi głównie od panegirysty Timura, jego wroga i dwóch chrześcijańskich świadków?
- Czy rzezie w Sivas, Delhi i Bagdadzie powinny ważyć w ocenie Timura jako wodza, czy tylko jako człowieka?
Oddaj głos poniżej i zobacz, jak ocenili ich inni czytelnicy.





