Kto wygrał bitwę na Równinach Abrahama?
Wygrała Wielka Brytania. 13 września 1759 roku armia Jamesa Wolfe'a nocą wspięła się na urwisko na zachód od Quebecu, a markiz de Montcalm od razu zaatakował ją z około 4500 ludźmi. Brytyjskie salwy w kilka minut rozbiły francuską linię. Obaj wodzowie zostali śmiertelnie ranni, a pięć dni później Quebec skapitulował.1
We wrześniu 1759 roku wojna o Amerykę Północną rozstrzygnęła się w ciągu jednego poranka na polu pod Quebekiem. Po lecie nieudanych ataków generał James Wolfe po ciemku wprowadził brytyjską armię ścieżką na urwisko. Markiz de Montcalm, który powstrzymywał go niemal trzy miesiące, postanowił walczyć od razu, zamiast czekać na posiłki. Bitwa, nazywana bitwą na Równinach Abrahama albo bitwą o Quebec, trwała krótko. Jej skutki ukształtowały Kanadę, a pokolenie później także Stany Zjednoczone. Nasza strona 13 września opisuje ten dzień w skrócie; tutaj cała historia, z perspektywy obu stron.2
Dlaczego Brytyjczycy zaatakowali Quebec w 1759 roku?
Quebec był stolicą Nowej Francji i kluczem do Rzeki Świętego Wawrzyńca, głównej drogi w głąb kolonii. Wojna, którą Amerykanie nazywają wojną z Francuzami i Indianami, była północnoamerykańską częścią wojny siedmioletniej, toczonej przez Wielką Brytanię i Francję także w Europie, w Indiach i na morzach. Pierwsze rundy w Ameryce wygrali Francuzi, a sam Montcalm odparł znacznie większą armię brytyjską pod Fortem Carillon (Ticonderoga) w lipcu 1758 roku. Tego samego lata Brytyjczycy zdobyli jednak twierdzę Louisbourg na wyspie Cape Breton, co otworzyło im drogę morską w górę Rzeki Świętego Wawrzyńca.3
Na rok 1759 Londyn zaplanował dwa uderzenia: jedno przez jezioro Champlain, drugie rzeką na Quebec. William Pitt powierzył dowództwo wyprawy rzecznej Jamesowi Wolfe'owi, 32-letniemu brygadierowi, który wsławił się pod Louisbourgiem. Jak zauważa historyk C. P. Stacey, był to hazard, bo Wolfe nigdy dotąd sam nie zaplanował ani nie poprowadził kampanii. Jego armia była nieliczna, ale dobra: Stacey i W. J. Eccles szacują ją na około 8500 ludzi, głównie brytyjskich żołnierzy regularnych, przewożonych przez flotę wiceadmirała Charlesa Saundersa.4
27 czerwca Wolfe wysadził główne siły na wyspie Orleańskiej (Île d'Orléans), poniżej miasta, i obejrzał francuskie pozycje. Jego pierwszy plan, by wylądować na brzegu pod Beauport na wschód od Quebecu i uderzyć na miasto od słabej strony lądowej, upadł od razu. Montcalm to przewidział.5
Jak Montcalm bronił Quebecu?
Montcalm dowodził obroną pod zwierzchnictwem gubernatora generalnego, markiza de Vaudreuil, z którym, jak pokazuje W. J. Eccles, ostro się kłócił. Ich siły były liczne, ale niejednorodne. Eccles liczy pod rozkazami Montcalma 15 000 do 16 000 ludzi; Canadian Encyclopedia podaje ponad 18 000, w tym około 11 000 kanadyjskich milicjantów słabo wyszkolonych i bez doświadczenia w walnych bitwach, a obok nich francuskich żołnierzy regularnych, wojska kolonialne marynarki, marynarzy i blisko 1800 wojowników indiańskich.6
Plan francuski był prosty i rozsądny. Okopano brzeg od rzeki Saint-Charles po wodospad Montmorency i trzymano tam główne siły. Czas grał na korzyść obrońców: Brytyjczycy musieli wygrać przed jesienią, a Montcalm, jak pisze Eccles, nie musiał pokonać Wolfe'a, wystarczyło nie dać się pokonać. Gdy rzeka zacznie zamarzać, flota będzie musiała odpłynąć.7
Plan miał jedną słabość. Aby utrzymać armię, Francuzi nie gromadzili żywności w mieście. Statki z zaopatrzeniem, które w maju dotarły do Quebecu, odesłano w górę rzeki do Batiscan, a miasto i armia żyły z konwojów spławianych rzeką. Gdyby Brytyjczycy przecięli tę linię powyżej Quebecu, Montcalm musiałby wyjść i walczyć, by ją odzyskać.8
Lato porażek: Montmorency i płonące wsie
Brytyjczycy zajęli Pointe-Lévy po drugiej stronie rzeki i od 12 lipca ich baterie ostrzeliwały Quebec. Bombardowanie trwało dwa miesiące i obróciło znaczną część miasta w ruinę. Nie wywabiło jednak armii francuskiej z umocnień.9
31 lipca Wolfe spróbował szturmu w pobliżu wodospadu Montmorency, na wschodnim skrzydle francuskich linii, którym dowodził kawaler de Lévis. Grenadierzy ruszyli w górę od plaży, atak załamał się pod silnym ogniem i Wolfe go odwołał. Stacey liczy ponad 200 zabitych Brytyjczyków; francuskie linie wytrzymały.10
Sfrustrowany Wolfe kazał pustoszyć osady nad rzeką w nadziei, że płonące gospodarstwa wyciągną Montcalma w pole. Nie wyciągnęły. W sierpniu Wolfe poważnie zachorował. Gdy poprosił trzech brygadierów, Moncktona, Townshenda i Murraya, o plan, odrzucili jego pomysły kolejnego ataku pod Beauport i opowiedzieli się za lądowaniem powyżej miasta. Tam, pisali, francuski generał będzie musiał walczyć na brytyjskich warunkach, odcięty od zaopatrzenia. Wolfe się zgodził.11
Jak Wolfe wprowadził armię na urwisko?
Na początku września armia była już na statkach powyżej Quebecu. Brygadierzy chcieli lądować daleko w górze rzeki, ale Wolfe w ostatniej chwili zmienił miejsce na Anse au Foulon, zatoczkę około trzech kilometrów od murów miasta, skąd na urwisko prowadziła wąska ścieżka. Stacey, który nie był wielbicielem Wolfe'a, nazywa ten wybór znacznie bardziej ryzykownym; Eccles zauważa, że postawił on armię brytyjską między Quebekiem a francuskimi oddziałami strzegącymi brzegu w górze rzeki.12
Ostatnie rozkazy Wolfe'a, wydane 12 września, kazały żołnierzom iść prosto na nieprzyjaciela i spędzać go z każdej placówki, i przypominały, czego zaprawione w boju wojsko może dokonać przeciw pięciu słabym batalionom francuskim zmieszanym z bezładnym chłopstwem. Te słowa pokazują, jak oceniał armię francuską: kilka regularnych batalionów podpartych milicją.13
Tej nocy łodzie spłynęły z prądem od statków pod Cap-Rouge, a inne łodzie pozorowały desant pod Beauport, poniżej miasta. Nurt zniósł pierwszą falę nieco za zaplanowane miejsce lądowania. Około czwartej rano 13 września lekka piechota podpułkownika Williama Howe'a, tego samego Howe'a, który później dowodził armią brytyjską w czasie rewolucji amerykańskiej, wdrapała się po zalesionym zboczu i opanowała niewielką francuską placówkę na górze.14
Około ósmej Wolfe miał na płaskowyżu w szyku około 4500 ludzi, niecałą milę od murów miasta. Canadian War Museum podaje, że wylądowało 4800. Brytyjska linia biegła w poprzek pola, z Rzeką Świętego Wawrzyńca po prawej, a porucznik Malcolm Fraser ze szkockich górali wspominał potyczki z Kanadyjczykami i Indianami w lasach aż do około dziesiątej.15
Dlaczego Montcalm zaatakował od razu?
Montcalm był z główną armią w liniach pod Beauport, poniżej miasta, gdy nadeszła wieść o lądowaniu. Pojechał na wzgórza, zobaczył brytyjską linię i ściągnął wojska z Beauport do ataku. O jego decyzję, by uderzyć, zanim Brytyjczycy się okopią, spierano się od tamtej pory.16
Miał swoje racje. Brytyjczycy stali teraz między Quebekiem a jego żywnością oraz między armią a oddziałem Bougainville'a w górze rzeki. Każda godzina pozwalała Wolfe'owi się okopać i wciągnąć działa. Jego najstarszy oficer artylerii zapisał słowa Montcalma, że jeśli dadzą nieprzyjacielowi czas, by się umocnił, nigdy nie zdołają go zaatakować z takim wojskiem, jakie mają. Francuski generał, który połowę własnej armii uważał za amatorów, miał dobry powód, by uderzyć, zanim stanie naprzeciw okopanego wroga.17
Eccles uważa, że był to błąd fatalny. Twierdzi, że Montcalm musiał tylko poczekać kilka dni, a Wolfe, odcięty na płaskowyżu z urwiskiem za plecami, musiałby próbować kosztownego odwrotu. Montcalm zaatakował tymczasem z około 4500 ludźmi, mniej niż połową sił, które mógł zebrać, i nie wydał oddziałom Bougainville'a w górze rzeki rozkazu, by zamknęły Brytyjczyków od tyłu. Biograf Bougainville'a, Étienne Taillemite, dodaje, że te oddziały były rozciągnięte wzdłuż rzeki i nie dało się ich zebrać na czas. Vaudreuil w swoim raporcie, jak relacjonuje go Eccles, twierdził, że prosił Montcalma, by nie robił nic pochopnie.18
Co się wydarzyło na Równinach Abrahama?
Francuzi uformowali się na wzniesieniu przed murami i ruszyli w połowie przedpołudnia, około dziesiątej według Staceya, bliżej jedenastej według Frasera. Wiele batalionów regularnych wcieliło niedawno do szeregów milicjantów, a część dopiero przybiegła spod Beauport. Na nierównym, zakrzaczonym terenie szyki zaczęły się rozpadać. Kanadyjscy i indiańscy strzelcy prowadzili z zarośli na skrzydłach dokuczliwy ogień do brytyjskiej linii.19
Francuzi otworzyli ogień z dużej odległości, według Canadian Encyclopedia z około 120 metrów. Brytyjczycy wstrzymali ogień. Townshend meldował, że jego żołnierze czekali, aż nieprzyjaciel podejdzie na czterdzieści jardów; Fraser pisał o trzydziestu lub czterdziestu. Potem salwa za salwą przeszła wzdłuż linii i Francuzi pierzchli. Fraser sądził, że gęsta strzelanina trwała sześć albo osiem minut; Canadian War Museum nazywa całą bitwę zaciętym, trzydziestominutowym starciem.20
Francuscy żołnierze regularni uciekali w stronę miasta i rzeki Saint-Charles. Szkoccy górale dobyli pałaszy i gonili ich aż pod bramy. Pogoń nie zamieniła się w rzeź, bo kanadyjska milicja, strzelając z lasu i ze skraju skarpy, ją powstrzymała. Pułk Frasera poniósł największe straty właśnie w tej walce w zaroślach, a Vaudreuil pisał, że Kanadyjczycy, płacąc wysoką cenę, zatrzymali brytyjskie prawe skrzydło, gdy regularni przechodzili przez rzekę.21
Po południu za plecami Brytyjczyków pojawił się Bougainville z około 2000 ludzi, jak oceniali Townshend i Fraser. Townshend zwrócił przeciw niemu dwa bataliony i dwa działa, a Bougainville się wycofał. Townshend nie chciał ryzykować zwycięstwa, ścigając go po lasach.22
Jak zginęli Wolfe i Montcalm?
Wolfe został trafiony co najmniej dwa razy na początku starcia, prowadząc grenadierów na prawym skrzydle; Canadian Encyclopedia mówi o trzech kulach. Knox zapisał jego ostatnie chwile tak, jak o nich usłyszał. Gdy powiedziano mu, że nieprzyjaciel ucieka, Wolfe kazał wysłać pułk, by odciął odwrót przy moście na Saint-Charles, i rzekł: „Bogu niech będą dzięki, umrę w spokoju”. Ranny był też Monckton i dowództwo przejął Townshend.23
Montcalm padł w czasie odwrotu, gdy jechał w stronę miejskiej bramy Saint-Louis. Knox słyszał, że gdy chirurdzy powiedzieli mu, iż rana jest śmiertelna, odparł, że cieszy się, bo nie dożyje kapitulacji Quebecu. Zmarł w nocy albo wczesnym rankiem 14 września i w zrujnowanym mieście pochowano go w lejku po brytyjskim pocisku pod posadzką kaplicy urszulanek.24
Ilu żołnierzy zginęło na Równinach Abrahama?
Najpewniejsze są liczby brytyjskie. Knox opublikował wykaz 664 zabitych, rannych i zaginionych wszystkich stopni; Canadian Encyclopedia podaje 658, a National Army Museum około 650. American Battlefield Trust pisze, że każda ze stron straciła ponad 600 zabitych i rannych.25
Straty francuskie są mniej pewne. Canadian Encyclopedia podaje 650, a National Army Museum około 640 zabitych i rannych. Oficerowie strony zwycięskiej szacowali je wyżej: Townshend meldował, że stratę Francuzów oblicza się na około 1500 ludzi, głównie z wojsk regularnych, a Fraser słyszał o około 1000 zabitych i rannych. Vaudreuil, jak podaje Eccles, uważał, że Brytyjczycy stracili tyle samo ludzi co Francuzi.26
Kto wygrał bitwę na Równinach Abrahama?
Brytyjczycy wygrali bitwę, ale jeszcze nie miasto. Pobita armia francuska wróciła za Saint-Charles do obozu pod Beauport. Wieczorem, jak pisze Eccles, Vaudreuil wraz z intendentem Bigotem chciał nazajutrz zaatakować ponownie; francuscy oficerowie odmówili i armia jeszcze tej nocy obeszła Brytyjczyków i odmaszerowała w stronę Pointe-aux-Trembles i Jacques-Cartier, w górę rzeki.27
W Quebecu komendant Jean-Baptiste-Nicolas-Roch de Ramezay miał wcześniej przygotowany rozkaz, by poddać miasto, zamiast czekać na szturm, gdy skończy się żywność. Lévis pośpieszył z Montrealu, przejął dowództwo i planował marsz na odsiecz, a Vaudreuil wysłał Ramezayowi nowy rozkaz, by się bronił. Według biografa Ramezaya przyszedł za późno, bo komendant poprosił już o warunki; obóz Vaudreuila twierdził, że rozkaz zlekceważył. Kapitulację podpisano 18 września.28
Spojrzenie Francuzów i Kanadyjczyków: kto stracił Quebec?
Po stronie francuskiej klęska wywołała spór, który właściwie nigdy nie wygasł. Lévis, jak cytuje go Eccles, pisał do ministra wojny, że bitwę przegrano, atakując za wcześnie, przed zebraniem wszystkich sił, choć dodał, że Montcalm chciał dobrze i że pokonany generał zawsze jest winny.29
Obóz Vaudreuila miał własne żale. Jak relacjonuje Eccles, gubernator opowiadał się za obroną każdej granicy siłami kanadyjskiej milicji i wypadami zagonów, a Montcalm i jego oficerowie patrzyli z góry na taką wojnę i na samych Kanadyjczyków. Według Ecclesa Wersal łatwiej obarczył później winą władze kolonii niż zmarłego generała i jego regularne wojsko. Ironią dla Kanadyjczyków było to, że odwrót osłoniła właśnie milicja, którą francuscy oficerowie lekceważyli.30
Historycy chłodno oceniają też zwycięzców. Stacey uznał zarówno Wolfe'a, jak i Montcalma za dowódców drugiej kategorii, których dramat tamtego poranka wyniósł do rangi legendy, a zwycięski plan przypisał brygadierom, którzy ułożyli go razem z admirałem Saundersem. Sławę Wolfe'a przypieczętował obraz Benjamina Westa Śmierć generała Wolfe'a i publiczność, która uczyniła z niego męczennika.31
Co było po bitwie? Sainte-Foy i upadek Nowej Francji
Wojna w Kanadzie się nie skończyła. Flota brytyjska odpłynęła przed lodami, a garnizon Murraya spędził ciężką zimę w zniszczonym mieście, dziesiątkowany przez szkorbut. W kwietniu 1760 roku Lévis ruszył na Quebec z około 7000 ludzi. 28 kwietnia pod Sainte-Foy, na tym samym wzniesieniu na zachód od murów, Murray wyszedł do walki i został odparty z powrotem do miasta.32
Wszystko zależało teraz od tego, czyje okręty pierwsze wpłyną w górę rzeki. W maju jako pierwsze nadpłynęły okręty brytyjskie i Lévis musiał zwinąć oblężenie. Trzy armie brytyjskie zbiegły się pod Montrealem, który skapitulował 8 września 1760 roku. Pokój paryski z 1763 roku oddał Kanadę Wielkiej Brytanii.33
Dalekie skutki sięgnęły na południe. Gdy zniknęło zagrożenie francuskie, koloniści z Nowego Jorku, Pensylwanii i Massachusetts przestali potrzebować brytyjskiej ochrony i zaczęli się burzyć przeciw płaceniu za nią. Zarówno Canadian Encyclopedia, jak i National Army Museum prowadzą linię od Równin Abrahama do rewolucji amerykańskiej, a w 1775 roku armia amerykańska sama zaatakowała Quebec.34
Gdzie rozegrała się bitwa na Równinach Abrahama?
Na płaskowyżu tuż na zachód od murów Quebecu, nad urwiskami Rzeki Świętego Wawrzyńca. Nazwa pochodzi najpewniej od Abrahama Martina, siedemnastowiecznego pilota rzecznego i rybaka. Większość pola bitwy to dziś Park Pól Bitewnych (Battlefields Park), utrzymywany przez Komisję Narodowych Pól Bitewnych, z muzeum poświęconym bitwom z lat 1759 i 1760. Zatoczka lądowania poniżej nadal nazywa się Zatoką Wolfe'a (Wolfe's Cove).35
