Żukow czy Manstein: co mówią dowody?
Gieorgij Żukow (1896 do 1974) i Erich von Manstein (1887 do 1973) uchodzą często za najlepszych dowódców obu armii na froncie wschodnim, choć naprzeciw siebie stawali rzadziej, niż głosi legenda. Pod Stalingradem Żukow współtworzył plan kontrnataku, ale jego rozstrzygające tygodnie spędził pod Rżewem, więc odsiecz Mansteina zatrzymał Aleksandr Wasilewski. Pod Kurskiem obaj stali na przeciwległych krańcach łuku. Prawdziwy pojedynek rozegrał się na Ukrainie między sierpniem 1943 a marcem 1944 roku, gdy Żukow najpierw koordynował, a potem prowadził fronty, które zepchnęły Grupę Armii Południe Mansteina przez Ukrainę aż pod Karpaty. David Glantz nazywa Żukowa znakomitym strategiem, któremu często zdarzały się błędy taktyczne, Benoît Lemay widzi w Mansteinie geniusza operacyjnego i zarazem wspólnika nazistowskiej wojny wyniszczającej, a brytyjski sąd wojskowy skazał Mansteina w 1949 roku za zbrodnie wojenne. Na tej stronie zestawiamy dowody za każdym z nich, a ostateczny werdykt zostawiamy Tobie.
Obaj sami ukształtowali ten dawny spór o to, który był lepszy. Lemay pisze, że wielu historyków wojskowości i generałów obu armii uznawało Mansteina za największy talent operacyjny drugiej wojny światowej, a Glantz opisuje Żukowa jako znakomitego stratega i mistrza sztuki operacyjnej. Manstein wydał swoje wspomnienia Verlorene Siege (Stracone zwycięstwa) w 1955 roku, Żukow swoje w 1969 roku, i obie książki historycy podważają od dziesięcioleci.1
To nie jest ranking, tylko zestawienie obu karier obok siebie, opis miejsc i chwil, w których obaj naprawdę stali naprzeciw siebie, a potem sześć pytań, według których można oceniać dowódcę, ze słabymi stronami każdego z nich w jego własnej części, zanim decyzję oddamy Tobie.
Obok siebie
Erich von MansteinWojska lądowe Wehrmachtu- Życie
- 1 grudnia 1896 do 18 czerwca 1974
- 24 listopada 1887 do 11 czerwca 1973
- Pochodzenie
- Striełkowka w guberni kałuskiej, syn biednej rodziny chłopskiej
- Berlin, urodzony jako von Lewinski, adoptowany przez ciotkę i jej męża Georga von Mansteina
- Pierwsze dowództwo
- Chałchin-Goł przeciw Japończykom, sierpień 1939
- Szef sztabu Grupy Armii Południe w Polsce w 1939 roku, od września 1941 roku 11. Armia
- Wojny jako dowódca
- Chałchin-Goł 1939, druga wojna światowa 1941 do 1945
- Polska 1939, Francja 1940, Związek Radziecki 1941 do 1944
- Najważniejsi przeciwnicy
- Model pod Kurskiem, Manstein na Ukrainie, 1. Armia Pancerna Hubego
- Wasilewski i Malinowski pod Stalingradem, Golikow i Watutin pod Charkowem, Żukow na Ukrainie
- Najwyższy stopień
- Marszałek Związku Radzieckiego, 1943
- Feldmarszałek, lipiec 1942
- Bitwy opisane u nas
- Moskwa, Leningrad, operacja Uran, Kursk, Berlin
- Odsiecz Stalingradu, Charków, Kursk, Prochorowka
- Śmierć
- 1974, pochowany pod murem Kremla w Moskwie
- Irschenhausen w Górnej Bawarii, 1973
Daty, pochodzenie i stanowiska według Biblioteki Prezydenckiej w Moskwie, Glantza, Neue Deutsche Biographie, Lemaya i miejsca pamięci Neuengamme. Nie podajemy bilansu zwycięstw i porażek, bo żadne źródło nie liczy ich operacji w ten sam sposób.2
Gdzie się spotkali: od Stalingradu po Karpaty
Stalingrad, jesień 1942: planista i ratownik
Według relacji Żukowa 12 września 1942 roku rozmawiał on z Wasilewskim i Stalinem o tym, jak przełamać niemiecki uchwyt nad Wołgą, a pod koniec miesiąca obaj generałowie przynieśli Stalinowi plan na mapie podpisanej przez nich obu. Historycy armii amerykańskiej Earl Ziemke i Magna Bauer uznają, że pomysł kontrnataku wyszedł od Żukowa i Wasilewskiego, a nie od Stalina, a Biblioteka Prezydencka w Moskwie przypisuje Żukowowi koordynację frontów w operacji Uran.3
Żukow nie został jednak, by patrzeć na jej przebieg, bo po 16 listopada, jak piszą Ziemke i Bauer, oddał dowodzenie pod Stalingradem Wasilewskiemu i pojechał na Front Kaliniński i Zachodni prowadzić operację Mars. Glantz nazywa Marsa nieudanym uzupełnieniem kontrofensywy stalingradzkiej, a jego książka o tej operacji nosi tytuł Zhukov's Greatest Defeat, czyli największa klęska Żukowa.4
Hitler powierzył nową Grupę Armii Don Mansteinowi, którego niemieckie dowództwo, jak pisze Żukow, uważało za najzdolniejszego ze swoich generałów. Jego odsiecz, operacja Burza Zimowa, ruszyła spod Kotielnikowa 12 grudnia. Niemieckie Muzeum Historyczne podaje, że czołgi podeszły na 48 kilometrów do Stalingradu, a próbę przerwano po dziewięciu dniach.5
Radziecką odpowiedzią kierował Wasilewski, który poprosił Stalina o 2. Armię Gwardii i ją otrzymał. Niemieckie czołgi doszły do rzeki Myszkowa, którą Ziemke i Bauer umieszczają trzydzieści pięć mil od kotła, a armia Rodiona Malinowskiego odrzuciła je nad Aksaj, podczas gdy operacja Mały Saturn od 16 grudnia wdarła się w linie włoskiej 8. Armii.6

Spór o winę za niepowodzenie trwa do dziś. W Straconych zwycięstwach Manstein pisze, że jego grupa armii rozkazała 6. Armii przebić się na hasło Donnerschlag (Grom), a szansy nie wykorzystano. Ziemke i Bauer odnotowują, że Hitler nie zgodził się na przebicie, a Paulus dostał rozkaz, by się przygotować, ale nie ruszać bez polecenia.7
Paulus skapitulował 31 stycznia 1943 roku, a kocioł północny dwa dni później. Około 91 000 żołnierzy trafiło do radzieckiej niewoli, jak podaje Niemieckie Muzeum Historyczne, a do 1956 roku wróciło do domu może 6000 z nich.8
Charków, luty i marzec 1943: cios z odwrotnej ręki
Po Stalingradzie radzieckie fronty ruszyły na zachód i w połowie lutego zajęły Charków, a Manstein czekał, aż przeciwnik się zapędzi. Robert Citino nazywa jego plan ciosem z odwrotnej ręki, wymierzonym dopiero wtedy, gdy wróg wyczerpie większość sił, z 4. Armią Pancerną Hotha przerzuconą ze skrajnego prawego skrzydła na lewe. Citino datuje kontrnatarcie na 21 lutego, Bruce Menning umieszcza pierwsze uderzenia między 19 a 21 lutego, a według obu korpus pancerny SS oczyścił Charków do 14 marca.9
Źródła wyraźnie różnią się w ocenie strat pod Charkowem. Menning podaje radzieckie straty w kontrnatarciu na około 23 000 zabitych i 615 czołgów, a straty korpusu SS w walkach ulicznych na 11 500 ludzi, podczas gdy Citino nazywa straty niemieckie minimalnymi. Radzieckie opracowanie statystyczne pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa liczy w operacji obronnej od 4 do 25 marca 86 469 strat wśród 345 900 żołnierzy, w tym 45 219 zabitych, zaginionych lub wziętych do niewoli.10
Wtedy obaj zetknęli się po raz pierwszy. Według Żukowa Stalin, usłyszawszy, że do 16 marca sytuacja poważnie się pogorszyła, natychmiast wysłał go na Front Woroneski. Na jego prośbę skierowano w rejon Biełgorodu trzy armie, a gdy korpus pancerny SS zajął Biełgorod 18 marca, Niemcy nie przeszli już dalej na północ. Tabele Kriwoszejewa stwierdzają, że niemiecki plan odzyskania inicjatywy się nie powiódł.11
Kursk, lipiec 1943: na przeciwnych krańcach łuku
Siły obu stron pod Kurskiem źródła liczą różnie. Niemieckie Muzeum Historyczne podaje około 800 000 żołnierzy niemieckich z ponad 2000 czołgów przeciw około 1,35 mln czerwonoarmistów i niespełna 4000 czołgów i dział pancernych. Keith Huxen z National WWII Museum, powołując się na Glantza, podaje ponad 1,9 mln żołnierzy radzieckich z ponad 5000 czołgów przeciw ponad 780 000 Niemców z blisko 3000 czołgów.12
Przed bitwą obaj chcieli czegoś zupełnie przeciwnego, a Lemay pisze, że Manstein na próżno proponował inny plan niż klasyczne kleszcze, a jego własny rozdział o Cytadeli rozważa uderzenie z odwrotnej ręki wobec uderzenia z wyprzedzeniem. Żukow w raporcie dla Stalina z 8 kwietnia 1943 roku, który przytacza we wspomnieniach, przewidział natarcie na łuk z północy i południa i napisał, że lepiej wyczerpać wroga w obronie, zniszczyć jego czołgi, a potem przejść do ogólnej ofensywy.13
Gdy 5 lipca ruszyło natarcie, obaj nie stali naprzeciw siebie. Żukow pisze, że noc z 4 na 5 lipca spędził w sztabie Frontu Centralnego Rokossowskiego na północy, naprzeciw 9. Armii Waltera Modela, a Wasilewski był przy Froncie Woroneskim Watutina, naprzeciw Mansteina. Na południu 4. Armia Pancerna Hotha zdobyła nieco ponad 30 kilometrów, jak podaje Niemieckie Muzeum Historyczne, a Model na północy zaledwie dziesięć.14

Hitler kazał przerwać natarcie 13 lipca, ale Manstein pisze, że jego grupa armii była zdecydowana nie przerywać bitwy przedwcześnie, może tuż przed ostatecznym sukcesem, i że do tego dnia Rosjanie stracili na froncie Cytadeli 24 000 jeńców i 1800 czołgów. Niemieckie Muzeum Historyczne opisuje natomiast bitwę na wyczerpanie, która pochłonęła ostatnie rezerwy.15
Koszt bitwy pod Kurskiem źródła także podają różnie. Kriwoszejew liczy 177 847 strat radzieckich w fazie obronnej od 5 do 23 lipca, z czego 73 892 we Froncie Woroneskim, który stał naprzeciw Mansteina. Dla całej kampanii aż do odbicia Charkowa Huxen przytacza za Glantzem ponad 685 000 strat radzieckich, a za niemieckim historykiem Karlem-Heinzem Frieserem około 185 000 strat niemieckich.16
Ukraina, od sierpnia 1943 do marca 1944: prawdziwy pojedynek
Od tej chwili obaj stali już wprost naprzeciw siebie. W operacji Rumiancew, od 3 do 23 sierpnia, Żukow koordynował Front Woroneski i Stepowy przeciw Grupie Armii Południe Mansteina, jak pisze Menning, a Charków odzyskano 23 sierpnia. Wielka Encyklopedia Radziecka podaje, że Niemców odrzucono o 140 kilometrów, a Kriwoszejew liczy w tej operacji 255 566 strat radzieckich.17
Zimą Żukow koordynował 1. i 2. Front Ukraiński, które zamknęły dwa niemieckie korpusy pod Korsuniem. Ziemke liczy w kotle 56 000 ludzi i około 30 000, którzy wyrwali się podczas przebicia z 16 na 17 lutego, gdy odsiecz III Korpusu Pancernego nie zdołała się przebić. Wielka Encyklopedia Radziecka podaje około 80 000 okrążonych i pisze, że wyrwała się tylko niewielka grupa czołgów, a około 55 000 zginęło lub zostało rannych, a ponad 18 000 trafiło do niewoli.18
Gdy pod koniec lutego Watutin został śmiertelnie ranny, Żukow sam objął 1. Front Ukraiński, a od 4 marca jego armie pancerne zamknęły 1. Armię Pancerną Hubego pod Kamieńcem Podolskim. Ziemke opisuje, jak Manstein 25 marca nalegał, by przebiła się jeszcze tego dnia, jak Hitler ustąpił i jak armia dotarła 6 kwietnia do Buczacza. Żukow przyznaje we wspomnieniach, że spodziewał się przebicia na południe i że powinien był zawrócić swoją 1. Armię Pancerną na wschód, przeciw kotłu.19
Manstein nie dowodził już wtedy swoją grupą armii. Hitler odwołał go pod koniec marca, według Ziemkego 30, a według Neue Deutsche Biographie 31 marca, i przeniósł do rezerwy dowódców, a Manstein nigdy więcej nie objął dowództwa.20
Strategia: plan na całą kampanię
Argumenty za Żukowem
Poza opisanymi wyżej planami Urana i Kurska Glantz przypisuje Żukowowi obronę Leningradu we wrześniu 1941 roku oraz obronę i kontrofensywę pod Moskwą zimą 1941 i 1942 roku. Na tej samej liście są jego porażki, bo Glantz wymienia Marsa oraz niepowodzenia na Północnym Kaukazie w kwietniu i maju 1943 roku i pod Kijowem w październiku 1943 roku.21
Argumenty za Mansteinem
Plan Mansteina na kampanię francuską 1940 roku, czyli cięcie sierpem, przenosił główne uderzenie pancerne na południe frontu zamiast powtarzać plan Schlieffena z 1914 roku, a Neue Deutsche Biographie odnotowuje, że Hitler przejął jego zasadniczą myśl. Lemay uważa, że kontrnatarcie pod Charkowem uchroniło południowe skrzydło armii niemieckiej, około półtora miliona ludzi, przed gigantycznym Stalingradem.22
Słaby punkt leży w tym, co nastąpiło po Charkowie. Dennis Showalter pisze, że Manstein przeceniał wpływ sukcesu na jednym odcinku na cały front wschodni, a Citino zauważa, że zwycięstwo zostawiło go na długiej linii wzdłuż Dońca, której nie był w stanie utrzymać, co prowadziło prosto do hazardu pod Kurskiem.23
Operacje i bitwy
Argumenty za Żukowem
Nad Chałchin-Gołem w sierpniu 1939 roku Żukow pokonał wojska japońskie, a Biblioteka Prezydencka podkreśla, że użył tam na szeroką skalę jednostek pancernych, by je okrążyć. Glantz chwali jego żelazną wolę i wytrwałość w obronie i natarciu, ale wskazuje też częste błędy taktyczne, a pod Kamieńcem Podolskim sam Żukow przyznaje, że wypuścił 1. Armię Pancerną.24
Argumenty za Mansteinem
Jego 11. Armia zajęła większą część Krymu do końca października 1941 roku, a gdy w lipcu 1942 roku padła twierdza Sewastopol, Manstein został feldmarszałkiem, jak odnotowuje Neue Deutsche Biographie. Dwie jego najsłynniejsze późniejsze operacje nie osiągnęły celu, bo Burza Zimowa stanęła przed Stalingradem, a pod Kurskiem jego armia pancerna posunęła się tylko o około 30 kilometrów.25
Logistyka i tempo
Argumenty za Żukowem
Przed ofensywą w marcu 1944 roku 3. Armia Pancerna Gwardii musiała przejść około 200 kilometrów, a 4. Armia Pancerna około 350, w czasie roztopów, a Żukow pisze, że niemieckie rozpoznanie nie wykryło tego przegrupowania. Cenę radzieckiego tempa widać w tabelach Kriwoszejewa, według których fronty w fazie obronnej pod Kurskiem traciły średnio 9360 ludzi dziennie.26
Argumenty za Mansteinem
Pod Charkowem Manstein wymierzył cios w chwili, gdy radzieckim szpicom zabrakło sił, a Citino zauważa, że niektórym radzieckim oddziałom kończyło się paliwo, gdy spadło na nie kontrnatarcie. Zaopatrzenie, nad którym nie panował, to inna sprawa, i jeden z nagłówków jego rozdziału o Stalingradzie pyta, czy wystarczające zaopatrzenie z powietrza było w ogóle możliwe, obwiniając Göringa.27
Dowodzenie ludźmi
Argumenty za Żukowem
Żukow wyszedł z szeregów dawnej armii jako kawalerzysta dwukrotnie odznaczony Krzyżem Świętego Jerzego, jak podaje Biblioteka Prezydencka, a Glantz pisze, że nie oszczędzał ani siebie, ani podwładnych, ani swoich żołnierzy.28
Recenzja biografii Geoffreya Robertsa w Kirkus Reviews pisze, że Żukow w drodze do zwycięstwa nie liczył się z liczbą żołnierzy i stosował drakońską dyscyplinę, a sam Roberts przyznał w 2012 roku, że jego sposób prowadzenia walki był nadmiernie brutalny i dyscyplinarny. Roberts nazwał jednak fantazją przekonanie, że machinę wojenną Hitlera dało się rozbić bez ogromnych strat.29
Argumenty za Mansteinem
Manstein nie ukończył Akademii Wojennej, jak zauważa Lemay, bo przerwała ją pierwsza wojna światowa, i rzemiosła uczył się w polu. Druga strona jego dorobku dotyczy ludzi, nad którymi panowała jego armia, bo Lemay opisuje meldunki o egzekucjach na tyłach, które trafiały do jego sztabu na Krymie, i cytuje jednego z jego oficerów, kapitana Ulricha Gunzerta, który mówił o ucieczce od odpowiedzialności i moralnej klęsce.30
Polityka, zbrodnie i władza
Argumenty za Żukowem
Żukow służył dyktatorowi, który mu nie ufał. W 1946 roku oskarżono go o wyolbrzymianie własnej roli w zwycięstwie i przywłaszczanie zdobyczy, po czym odesłano go na dowódcę Odeskiego, a potem Uralskiego Okręgu Wojskowego. Po śmierci Stalina wrócił, w 1955 roku został ministrem obrony, a w październiku 1957 roku go odwołano.31
Wspomnienia przedstawiły go jako odważniejszego wobec Stalina, niż był naprawdę. Roberts, jak streszcza recenzja w HistoryNet, nie znalazł żadnych współczesnych dowodów na opisane we wspomnieniach przeciwstawienie się Stalinowi latem 1941 roku i uznał, że Żukow wykonywał rozkazy, a recenzja w Kirkus Reviews zauważa, że Stalina drażniła jego bonapartystowska skłonność do autoreklamy.32
Argumenty za Mansteinem
Manstein odmówił udziału w spisku przeciw Hitlerowi. Lemay pisze, że zimą 1943 roku odprawił Stauffenberga i Tresckowa, uważając, że obowiązkiem żołnierza jest trzymać się spraw wojskowych, a miejsce pamięci Neuengamme zauważa, że pozostał lojalny wobec Hitlera nawet po swoim odwołaniu. Lemay widzi w tej lojalności wybór karierowicza związanego z reżimem ambicją.33
Zbrodnie wojenne w obszarach jego dowództwa są udokumentowane. 20 listopada 1941 roku rozkazał swoim żołnierzom okazywać zrozumienie dla surowego karania Żydów, a liczbę Żydów zamordowanych przez Einsatzgruppe D na tyłach jego 11. Armii na Krymie Lemay szacuje na około 33 000. Brytyjski sąd wojskowy w Hamburgu sądził go w 1949 roku w 17 punktach oskarżenia, uznał za winnego w dziewięciu i skazał na 18 lat, wkrótce zmniejszone do 12, a 7 maja 1953 roku Manstein wyszedł na wolność.34
Co po nich zostało
Argumenty za Żukowem
1. Front Białoruski Żukowa zajął Warszawę i stoczył operację berlińską, a 8 maja 1945 roku w Karlshorst Żukow przyjął od feldmarszałka Keitla bezwarunkową kapitulację Niemiec. Po śmierci w 1974 roku pochowano go pod murem Kremla na placu Czerwonym.35

Argumenty za Mansteinem
W latach pięćdziesiątych Manstein doradzał rządowi Republiki Federalnej przy tworzeniu Bundeswehry, a w 1973 roku pochowano go z honorami wojskowymi, przy czym nad grobem przemawiał generalny inspektor Bundeswehry. Showalter nazywa jego wspomnienia klasyką literatury wojennej.36
Te same wspomnienia są jednak także poważnym problemem. Miejsce pamięci Neuengamme pisze, że Stracone zwycięstwa umocniły legendę czystego Wehrmachtu, a David Stahel w The Journal of Slavic Military Studies przytacza ostrzeżenie Gerharda Weinberga, że wspomnienia generałów takich jak Manstein okazały się, w zestawieniu z dokumentami z epoki, niemal zawsze nieścisłe i zniekształcone.37
Jak oceniali ich historycy
Żukow wysoko cenił przeciwnika i pisał, że w walkach pod Biełgorodem w lipcu 1943 roku stało się oczywiste, że niemieckimi wojskami kierują bardziej przedsiębiorczy i doświadczeni generałowie, bo dowodzenie przejął Manstein.38
Współczesne oceny Mansteina wśród historyków są mocno podzielone. Showalter nazywa go wielkim dowódcą na polu bitwy, ale nie mistrzem wojny, kimś zarazem większym i mniejszym od własnej legendy, a Citino nazywa Charków zdumiewającym osiągnięciem, po czym chłodniej patrzy na jego skutki. Lemay uznaje geniusz operacyjny i odrzuca legendę żołnierza, który trzymał się z dala od zbrodni reżimu, a studium Marcela Steina z 2002 roku nosi podtytuł krytyczne spojrzenie na żołnierza i człowieka.39
Sędziowie Żukowa także są podzieleni, a Glantz uważa go za znakomitego, choć nierównego taktycznie. Recenzja w HistoryNet nazywa biografię Robertsa wyczerpującym opisem imponującego, choć tylko chwilami budzącego sympatię dowódcy. Roberts twierdzi, że Związek Radziecki wygrał wojnę na froncie wschodnim za cenę, której nie dało się uniknąć, i odrzucił sugestię Richarda Evansa, że miliony radzieckich żołnierzy zginęły niepotrzebnie.40
Bitwy na stronie
Wszystkie strony bitew w Echoes of Battle, w których brał udział któryś z nich, i przewodniki, które pokazują je w szerszym tle.
Plan Żukowa · 1942Operacja Uran
Odsiecz Mansteina · 1942Bitwa pod Stalingradem
Obaj · 1943Bitwy o Charków
Obaj · 1943Bitwa pod Kurskiem
Odcinek Mansteina · 1943Bitwa pod Prochorowką
Żukow · 1941Bitwa o Moskwę
Żukow · 1941Oblężenie Leningradu
Żukow · 1945Wzgórza Seelowskie
Żukow · 1945Bitwa o Berlin
WódzGieorgij Żukow
PrzewodnikFront wschodni
QuizBitwy II wojny światowej
Twój werdykt
Nie wskazujemy zwycięzcy, więc poniżej oba argumenty w najmocniejszej postaci i pytania, od których zależy, który z nich przekona Cię bardziej.
Za Żukowem
- Leningrad i Moskwa obronione w kryzysie 1941 roku
- Koncepcja operacji Uran, opracowana razem z Wasilewskim
- Decyzja, by pod Kurskiem najpierw przyjąć uderzenie, a potem kontratakować
- Operacja Rumiancew i natarcie, które zepchnęło grupę armii Mansteina aż pod Karpaty
- Kapitulacja Niemiec przyjęta w Karlshorst w maju 1945 roku
Za Mansteinem
- Plan cięcia sierpem, który stał za niemieckim zwycięstwem w 1940 roku
- Sewastopol zdobyty, a Krym opanowany do lipca 1942 roku
- Cios z odwrotnej ręki, który w marcu 1943 roku odzyskał Charków
- Odsiecz, która podeszła na około 50 kilometrów do Stalingradu
- 1. Armia Pancerna wyprowadzona z okrążenia w 1944 roku
Kilka pytań, które warto rozważyć przed podjęciem decyzji:
- Czy obu należy oceniać głównie po miesiącach od sierpnia 1943 do marca 1944 roku, gdy naprawdę stali naprzeciw siebie?
- Czy zaplanowanie Urana przez Żukowa waży więcej niż kierowanie przez Wasilewskiego bitwą, która zatrzymała Burzę Zimową?
- Czy błyskotliwe kontrnatarcie takie jak Charków jest warte tyle samo co kampania zakończona przegraną wojną?
- Jak wielką wagę powinna mieć cena w ludzkim życiu, gdy oceniamy zwycięskiego dowódcę?
- Czy umiejętności Mansteina jako dowódcy da się oddzielić od zbrodni popełnionych na obszarach, którymi dowodził?
- Na ile można ufać dwóm wspomnieniom spisanym przez samych bohaterów, jednym w radzieckiej Moskwie, drugim w Niemczech Zachodnich?
Oddaj głos poniżej i zobacz, jak ocenili ich inni czytelnicy.






