Czyngis-chan czy Aleksander: co mówią źródła?
Aleksander Wielki (356 do 323 p.n.e.) i Czyngis-chan (urodzony w 1162 albo 1167 roku, zmarły w 1227) nigdy się nie spotkali: dzieli ich piętnaście stuleci. Obaj budowali imperia w marszu i obaj walczyli na tej samej ziemi w Azji Środkowej i nad Indusem. Historycy nie rozstrzygnęli, kto był większym zdobywcą. Plutarch opowiada, że Hannibal nazwał Aleksandra największym z wodzów, a Napoleon postawił go na pierwszym miejscu wśród dowódców wartych studiowania. Liddell Hart pisał, że przy imperium mongolskim imperium Aleksandra wydaje się niemal nieznaczne, choć miał na myśli rozmiar, a nie kunszt. Ta strona zbiera dowody dla każdego z nich, a ostateczny werdykt zostawia Tobie.
Jeden był synem króla, który odziedziczył najlepszą armię swoich czasów i poprowadził ją z Macedonii aż do Pendżabu. Drugi był synem pomniejszego mongolskiego wodza, jako chłopiec porzuconym wraz z matką, który zjednoczył plemiona stepu, a potem skierował ich jeźdźców na Chiny i świat islamu. Theodore Ayrault Dodge pisał o Aleksandrze, że żaden władca w jego wieku nie był tak dobrze wyposażony w rozum i serce. Perski dziejopis Dżuwajni pytał zaś, jaka armia na całym świecie może się równać z armią mongolską.1
To nie jest ranking. Poniżej znajdziesz obie kariery obok siebie, miejsca, gdzie ich wyprawy przeszły przez te same rzeki i miasta, oraz siedem pytań, według których można ocenić zdobywcę, od strategii po to, co po sobie zostawił. Przy każdym podajemy najmocniejsze argumenty za Czyngis-chanem i za Aleksandrem, z autorami z epoki i współczesnymi historykami, którzy ich bronią. Na końcu decyzja należy do Ciebie.
Obok siebie
- Lata życia
- Urodzony w 1162 albo 1167 roku (rok jest niepewny), zmarł w 1227
- 356 do 323 p.n.e.
- Pochodzenie
- Syn Jesugeja, pomniejszego wodza mongolskiego zabitego przez Tatarów
- Syn króla Macedonii Filipa II
- Objął władzę
- Obwołany chanem na zgromadzeniu w 1206 roku, po latach wojen na stepie
- Król w 336 roku p.n.e., w wieku dwudziestu lat
- Armia
- Zbudowana przez niego samego z plemion, dziewięćdziesiąt pięć oddziałów po tysiąc w 1206 roku
- Odziedziczona po Filipie, od 30 do 32 tysięcy piechoty i od 4500 do 5000 jazdy w 334 roku p.n.e.
- Główne wojny
- Plemiona stepu, Xi Xia od 1205 roku, Jin od 1211, Chorezm od 1219, znowu Xi Xia w latach 1226 do 1227
- Imperium perskie 334 do 330 p.n.e., Baktria i Sogdiana, Indie od 326 p.n.e.
- Najważniejsi przeciwnicy
- Dżamucha, Togrul Ong-chan, cesarze Jin, szach Chorezmu i jego syn Dżalal ad-Din
- Dariusz III, Bessos, Spitamenes, Poros
- Bitwy w tym tekście
- Przełęcz Juyong 1211, Buchara 1220, Parwan i Indus 1221 (jeszcze bez artykułów)
- Granik, Issos, Gaugamela, Jaksartes, Hydaspes
- Śmierć
- W czasie wyprawy na Tangutów, 1227, przyczyna nieznana
- Na gorączkę, 323 p.n.e.
Daty, pochodzenie i armie według studium Biblioteki Kongresu o Mongolii, Treccani, Tajnej historii Mongołów, Diodora i Dodge'a. Nie podajemy bilansu zwycięstw i porażek, bo żadne źródło nie liczy ich bitew w ten sam sposób.2
Nigdy się nie spotkali: ta sama ziemia w odstępie piętnastu stuleci
Nie znaleźliśmy źródła, które porównywałoby obu wprost, poza zestawieniem wielkości ich imperiów. Ich wyprawy przeszły jednak przez tę samą granicę: Syr-darię, którą Grecy nazywali Jaksartesem, miasta Sogdiany wokół Samarkandy i drogę na południe, nad Indus. Na tej ziemi Aleksander był przybyszem stającym naprzeciw stepowych jeźdźców, a Czyngis-chan stepowym jeźdźcem stającym naprzeciw murów.
Jaksartes, 329 p.n.e.: Aleksander przeciw stepowi
Nad Syr-darią Aleksander zetknął się ze scytyjskimi łucznikami konnymi. Arrian opisuje, jak krążyli wokół jego pierwszej jazdy i ranili ją, sami umykając bez trudu. Aleksander odpowiedział, mieszając łuczników, Agrianów i inne lekkie oddziały z jazdą, a potem uderzając hetajrami, tak że Scytowie nie mogli już zawracać. Arrian podaje ich straty na tysiąc zabitych i stu pięćdziesięciu jeńców i twierdzi, że resztę uratowała tylko choroba Aleksandra po złej wodzie.3
Ta sama kampania pokazała, jak niebezpieczny był to kraj. Pod Marakandą, późniejszą Samarkandą, sogdyjski wódz Spitamenes i jego scytyjscy jeźdźcy rozbili macedoński oddział nad rzeką Politimetos. W wersji, którą Arrian przejmuje od Arystobula, ocalało nie więcej niż czterdziestu jeźdźców i trzystu pieszych.4
Syr-daria, 1219 do 1220: Czyngis-chan przeciw miastom
Piętnaście stuleci później role się odwróciły. Gdy ludzie szacha Chorezmu wymordowali mongolską karawanę w Otrarze i zabili posłów wysłanych ze skargą, Czyngis-chan ruszył w 1219 roku, po tym, jak, według portalu Asia for Educators Uniwersytetu Columbia, poświęcił sporo czasu na planowanie zaopatrzenia. Szach, pisze Liddell Hart, rozciągnął swoje siły w drobnych oddziałach wzdłuż Syr-darii, jak przeciwnicy Napoleona w zgubnym systemie kordonowym.5
Liddell Hart opisuje, co było dalej. Podczas gdy synowie oczyszczali linię rzeki, Czyngis-chan przeprowadził odwód liczący 40 do 50 tysięcy ludzi przez pustynię Kyzył-kum, uważaną za nie do przebycia, i pojawił się na tyłach szacha pod Bucharą. Rzadko, jeśli w ogóle, pisał Liddell Hart, zasada zaskoczenia spełniła się w dziejach wojen tak dramatycznie i tak całkowicie. Dżuwajni przekazuje słowa ocalałego, który tak streścił los Buchary: przyszli, podkopali, spalili, zabili, złupili i odeszli.6

Indus: 326 p.n.e. i 1221
Obaj dotarli nad Indus i żaden nie poszedł dużo dalej. Aleksander pokonał Porosa nad Hydaspesem w 326 roku p.n.e., ale jego wojsko nie chciało iść dalej. Plutarch pisze, że żołnierze gwałtownie sprzeciwili się mu, gdy upierał się przy przeprawie przez Ganges, a on zamknął się w gniewie w namiocie, zanim ustąpił.7
Czyngis-chan ścigał nad tę samą rzekę Dżalal ad-Dina, syna szacha. Tajna historia nazywa ją Sin i opowiada, jak ludzie szacha rzucali się w nurt, a Dżalal ad-Din uciekł w górę rzeki i ocalił życie. Edmund Bosworth w Encyclopaedia Iranica datuje bitwę nad Indusem na sierpień lub wrzesień 1221 roku albo dwa miesiące później i pisze, że Dżalal ad-Din przeprawił się na koniu na drugi brzeg. Czyngis-chan zawrócił w stronę Mongolii.8
Strategia: plan całej wojny
Argumenty za Czyngis-chanem
Wojnę z Chorezmem zaplanowano jako jedno uderzenie z kilku stron. Tajna historia przytacza rozkaz Czyngis-chana dla Dżebego, Subutaja i Tokuczara: obejdźcie go z zewnątrz, wyjdźcie po drugiej stronie sułtana i czekajcie, aż nadejdziemy. Liddell Hart opisuje trzy armie chana i jego synów zbiegające się nad Syr-darią i czwartą kolumnę nadchodzącą od południa, a skutek podsumowuje tak: w pięć miesięcy zniszczono armię liczącą 200 tysięcy i obalono imperium chorezmijskie, a każdy ruch wykonano w przemyślanym porządku, krok po kroku ku celowi. Czyngis-chana i jego wodza Subutaja stawiał obok Napoleona jako jedynych strategów, którzy im dorównują.9
Argumenty za Aleksandrem
Strategia Aleksandra polegała na zdobyciu całego imperium perskiego. Pierre Briant pisze, że od 334 roku p.n.e. Aleksander miał na oku całe imperium w granicach z czasów Dariusza I. Po Issos nie ruszył nad Eufrat, lecz do Fenicji i Egiptu, co Briant odczytuje jako plan powzięty w Milecie w 334 roku: najpierw opanować cały front egejski imperium perskiego.10
Theodore Ayrault Dodge w 1889 roku nazwał ten marsz pierwszym na wielką skalę przykładem wojny metodycznej, początkiem strategii: Aleksander nie zapuszczał się w serce Persji, dopóki nie miał za bazę całego wybrzeża wschodniego Morza Śródziemnego. Napoleon postawił Aleksandra na pierwszym miejscu listy wodzów, których kampanie kazał oficerom czytać wciąż na nowo.11
Taktyka na polu bitwy
Argumenty za Czyngis-chanem
Asia for Educators wymienia pozorowany odwrót jako taktykę, którą Czyngis-chan szczególnie lubił: oddziały udają pobite i się cofają, a ścigający nagle widzą, jak spadają na nich świeże siły. Tajna historia daje przykład z 1211 roku. Na przełęczy Juyong Dżebe powiedział: zwabimy ich, niech ruszą i pójdą za nami, zawrócił i rozbił oddziały Jin, które nadciągały falami, a Czyngis-chan z głównymi siłami łamał za nimi ich armię.12
Armię zbudowano właśnie do tego. Morris Rossabi pisze, że jeździec miał zwykle trzy lub cztery konie, by każdy mógł odpocząć, i nazywa mongolskie konie międzykontynentalnymi pociskami balistycznymi XIII wieku. Jan di Piano Carpini, który odwiedził Mongołów około dwóch dekad po śmierci Czyngis-chana, ostrzegał, że Tatar walczy bardziej podstępem niż siłą.13
Argumenty za Aleksandrem
Aleksander wygrał cztery wielkie bitwy w polu: nad Granikiem w 334, pod Issos w 333, pod Gaugamelą w 331 i nad Hydaspesem w 326 roku p.n.e. Pod Gaugamelą Arrian daje mu 7 tysięcy jazdy i około 40 tysięcy piechoty, a o armii Dariusza powtarza tylko, co mówiono: 40 tysięcy jazdy i milion piechoty. Nawet Liwiusz, który dowodził, że Rzym by go pokonał, odnotowuje chlubę jego wielbicieli, że nie przegrał żadnej bitwy.14
Liddell Hart, pisząc o Mongołach, uchwycił różnicę obu systemów: jazda była rozstrzygającą bronią także u Aleksandra, ale tworzyła ruchome skrzydła oparte na osłaniającym centrum piechoty, podczas gdy Mongołowie walczyli jednym rodzajem wojsk.15

Budowa armii
Argumenty za Czyngis-chanem
Czyngis-chan zbudował armię sam. W 1206 roku, mówi Tajna historia, utworzył oddziały po tysiąc ludzi i mianował ich dowódców, dziewięćdziesięciu pięciu, nie licząc ludów leśnych. Asia for Educators dodaje, że rozbijał plemiona, które do niego przystępowały, i rozpraszał ich ludzi po swoich oddziałach, tak by wierność należała się jemu, a nie wodzowi plemienia. Dr Tomasz Borowski z Muzeum Historii Polski szacuje tę armię na niemal sto tysięcy.16
Carpini opisuje tę samą dziesiętną drabinę dziesiątek, setek i tysięcy oraz zbiorową odpowiedzialność, która ją spajała: jeśli jeden z dziesięciu dostał się do niewoli, a towarzysze go nie odbili, karano ich śmiercią. Książka Timothy'ego Maya, jak streszcza ją recenzja w De Re Militari, opisuje oddziały odpowiedzialne za siebie nawzajem, łupy dzielone dopiero po bitwie i elitarną gwardię wierną oddziałowi, a nie rodowi.17
Argumenty za Aleksandrem
Aleksander armię odziedziczył i Dodge mówi to wprost: jak Hannibal i Fryderyk, Aleksander zawdzięczał wyszkolenie i wojsko ojcu. Filip zastał zbieraninę, a zostawił najdoskonalszą machinę wojenną starożytności. Siły, które w 334 roku p.n.e. przeprawiły się do Azji, nie były duże. Arrian podaje niewiele ponad 30 tysięcy piechoty i ponad 5 tysięcy jazdy, a Diodor, licząc oddział po oddziale, 32 tysiące piechoty i 4500 jazdy.18
Aleksander uczynił z niej armię większą i azjatycką. Briant odnotowuje pierwszy pobór irańskich oddziałów w czasie wojny w Baktrii i Sogdianie, wybór Persa Mazajosa na satrapę Babilonu w 331 roku p.n.e. i śluby w Suzie w 324 roku. Liwiusz, nieprzychylny, widział tę samą zmianę z drugiej strony: armię, która zapomniała o rodzinnej Macedonii i szybko stawała się perska.19
Mury i oblężenia
Argumenty za Czyngis-chanem
Mongołowie zaczynali jako armia, która nie umiała zdobywać miast. Studium Biblioteki Kongresu o Mongolii zauważa, że w wojnie z Jin wygrywali w polu, ale mury ich zatrzymywały, dopóki z pomocą chińskich inżynierów nie opanowali technik, które uczyniły z nich jednych z najskuteczniejszych oblegających w dziejach. Stolicę Jin, dzisiejszy Pekin, zdobyto w 1215 roku, a potem przyszła kolej na miasta Chorezmu.20
Argumenty za Aleksandrem
Aleksander oblegał od samego początku. Tyr bronił się siedem miesięcy, zgodnie podają Plutarch i Diodor, przeciw groblom, machinom i dwustu okrętom, aż wyłom wpuścił Macedończyków do miasta. Diodor liczy ponad siedem tysięcy Tyryjczyków poległych w walce oraz kobiety i dzieci sprzedane w niewolę.21
Kto prowadził do boju
Argumenty za Czyngis-chanem
Czyngis-chan sam prowadził główne siły w 1211 roku, jak podaje Tajna historia, i sam przeprowadził odwód przez pustynię pod Bucharę w 1220 roku, jak pisze Liddell Hart. Wybierał też i oceniał swoich wodzów: Tajna historia pokazuje, jak chwalił Dżebego i Subutaja, a Tokuczara zdegradował za atakowanie miast wbrew rozkazom.22
Na jego korzyść przemawia też talent do doboru ludzi. Studium Biblioteki Kongresu opowiada, jak przeciw Kuczlukowi z plemienia Najmanów wysłał tylko dwa tumeny pod wodzą błyskotliwego młodego Dżebego, który opanował cały kraj. Książka Maya, jak ją streszcza recenzent, dowodzi, że Mongołowie wybierali dowódców według zasług i stale wydawali dobrych wodzów, w odróżnieniu od swoich średniowiecznych rywali.23
Argumenty za Aleksandrem
Aleksander walczył w pierwszym szeregu. Nad Granikiem, pisze Arrian, przebił włócznią pancerz Persa Rojsakesa, a Klejtos odrąbał rękę Spitridatesowi, gdy ten wznosił szablę nad królem, co opowiada też Plutarch. W Sogdianie pocisk przebił mu pancerz i utkwił w ramieniu, a w Indiach, gdy wskoczył do twierdzy Mallów, został ranny strzałą pod piersią.24
Dodge zauważa, że już jako osiemnastolatek pod Cheroneą sam prowadził szarże lewego skrzydła macedońskiego. Widział też ryzyko: szczęście, pisał, ratowało Aleksandra w wielu nierozważnych czynach, i nazwał go wodzem szczęścia.25
Porażki i koszty
Argumenty za Czyngis-chanem
Armie Czyngis-chana przegrywały. W 1221 roku Dżalal ad-Din pokonał pod Parwanem mongolską armię Szigi Kutuku, co odnotowuje Tajna historia, a dr Tomasz Borowski z Muzeum Historii Polski nazywa Parwan wielką bitwą z co najmniej kilkoma tysiącami zabitych. Klęska nie uratowała jednak Chorezmu, który Mongołowie i tak zniszczyli.26
Krytycy wskazują na cenę. Dżuwajni przytacza liczenie, które dało ponad 1 300 000 zabitych w Merwie, a Morgan przywołuje kronikarzy podających 1 747 000 zabitych w Niszapurze i 1,6 albo 2,4 miliona w Heracie, ostrzegając zarazem, że takich liczb nie należy brać dosłownie i że trudno uwierzyć, by ktoś naprawdę liczył. Zniszczenia, dodaje, przekraczały wszystko, co znali współcześni. Jomini nazwał najazd Czyngis-chana zbrodnią przeciw ludzkości.27
Argumenty za Aleksandrem
Aleksander też miał porażki. W 326 roku p.n.e. wojsko odmówiło przeprawy przez Hyfasis, a Arrian zatytułował ten rozdział: armia odmawia dalszego marszu. W drodze powrotnej przez pustynię Gedrozji, pisze Arrian, żar i brak wody zniszczyły znaczną część wojska, a za Nearchem podaje, że Aleksander wybrał tę drogę po części z chęci prześcignięcia Cyrusa i Semiramidy.28
Jego podboje też nie były bezkrwawe. Diodor opisuje obrońców Tyru wyciętych w pień oraz kobiety i dzieci sprzedane w niewolę. Dodge opowiada, jak przed wyprawą do Azji zburzył Teby i sprzedał ich mieszkańców w niewolę, a Liwiusz jeszcze trzy wieki później pamiętał dymiące ruiny Teb.29
Co przyszło potem
Argumenty za Czyngis-chanem
Morgan nazywa imperium założone przez Czyngis-chana najrozleglejszym imperium lądowym w historii i zauważa, że rosło jeszcze przez pół wieku. Czyngis-chan zostawił też zalążek administracji imperialnej, a przejmując pismo ujgurskie, dał Mongołom pisany język. Asia for Educators datuje to pismo na 1204 rok i wymienia wśród jego spuścizny kodeks praw, Dżasag, podczas gdy Morgan wątpi, czy można mu przypisać spisany kodeks, wielką jasę.30
Asia for Educators wskazuje też słabość: nie zostawił uporządkowanego systemu sukcesji, a imperium opierało się na osobistej wierności chanowi. Treccani podsumowuje go jako wielkiego niszczyciela, ale i wielkiego wodza, organizatora i prawodawcę świata koczowników.31
Argumenty za Aleksandrem
Briant widzi w państwie Aleksandra odbudowę imperium perskiego w granicach nadanych mu przez Dariusza I, łącznie z ziemiami indyjskimi, rządzonego przez zachowane satrapie Achemenidów. Plutarch, za dziennikami dworu, opisuje go umierającego na gorączkę w 323 roku p.n.e., gdy jeszcze w ostatnich dniach omawiał z oficerami nieobsadzone stanowiska w armii.32
Słaby punkt jest ten sam co u Czyngis-chana: wszystko opierało się na jednym człowieku. Arrian opowiada o Klejtosie, który ocalił mu życie nad Granikiem, a zginął z ręki Aleksandra na uczcie, i o sporze o padanie na twarz przed królem. Liwiusz zaliczył to padanie na twarz i zamiłowanie do perskich strojów do wad, które obciążały go jako wodza.33
Jak ich oceniali historycy
Sędziowie Aleksandra zaczęli w starożytności. Plutarch opowiada, że Hannibal nazwał Aleksandra największym z wodzów. Napoleon postawił go na pierwszym miejscu wśród dowódców, których powinien studiować każdy oficer. Dodge pisał, że gdyby miarą było dokonanie rzeczy niemal niemożliwych, Aleksander z łatwością stanąłby na czele wszystkich ludzi, jacy kiedykolwiek żyli, choć zauważał, że nigdy nie spotkał armii takiej jak macedońska.34
Sędziowie Czyngis-chana są podzieleni tak samo. Dżuwajni podziwiał jego armię i zapisał jej rzezie. Jomini potępił tę wojnę jako zbrodnię. Liddell Hart w 1927 roku chciał wydobyć Czyngis-chana i Subutaja z zapomnienia i pisał, że przy ich imperium imperia Rzymu i Aleksandra wydają się niemal nieznaczne, choć miał na myśli rozmiar, a nie kunszt.35
Współczesna nauka studzi obie legendy. Briant ostrzega, że przecenianie trzech wielkich zwycięstw Aleksandra sprawiło, iż historycy nie docenili, jak zawzięcie broniło się imperium perskie. Książka Maya dowodzi, że sukces Mongołów opierał się na dyscyplinie i organizacji, a nie na samej liczbie, choć recenzent uważa to za rzecz od dawna znaną. Treccani daje Czyngis-chanowi obie etykiety naraz: niszczyciel i wielki wódz.36
Bitwy na stronie
Żadna z bitew samego Czyngis-chana nie ma jeszcze u nas artykułu. Poniżej bitwy Aleksandra, późniejsze bitwy Mongołów stoczone przez wodzów i wnuków Czyngis-chana oraz przewodniki, które osadzają obu w szerszym tle.
Dowodzi Aleksander · 333 p.n.e.Bitwa pod Issos
Dowodzi Aleksander · 331 p.n.e.Bitwa pod Gaugamelą
Dowodzi Aleksander · 326 p.n.e.Bitwa nad Hydaspesem
Jego następcy · 1241Bitwa pod Legnicą
Subutaj i Batu · 1241Bitwa pod Mohi
Klęska Mongołów · 1260Bitwa pod Ajn Dżalut
Przewodnik · 336 do 323 p.n.e.Wojny Aleksandra Wielkiego
WódzCzyngis-chan
WódzAleksander Wielki
WódzSubutaj
WódzFilip II Macedoński
ObjaśnienieŁucznicy konni
RankingNajwięksi wodzowie imperium mongolskiego
RankingNajwiększe bitwy imperium perskiego
PrzewodnikBitwy Indii
RankingNajwięksi wodzowie w historii
Twój werdykt
Nie wskazujemy zwycięzcy. Oto obie strony w najmocniejszej postaci i pytania, od których zależy, która przekona Cię bardziej.
Za Czyngis-chanem
- Armia zbudowana ze skłóconych plemion, a nie odziedziczona
- Marsz przez pustynię pod Bucharę i upadek Chorezmu w kilka miesięcy
- Wodzowie tacy jak Dżebe i Subutaj, przez niego wybrani i rozliczani
- Sztuka oblężnicza wyuczona w czasie wojny i użyta od Chin po Persję
- Imperium, które rosło jeszcze przez pół wieku po jego śmierci
Za Aleksandrem
- Cztery wielkie bitwy w polu, wszystkie wygrane
- Król w wieku dwudziestu lat, pan imperium perskiego cztery lata po przeprawie do Azji
- Zwycięstwo nad stepowymi łucznikami konnymi na ich własnej rzece
- Tyr zdobyty po siedmiu miesiącach, mimo grobli i okrętów
- Król, który walczył w pierwszym szeregu i raz po raz był ranny
Pytania do rozważenia przed decyzją:
- Czy stworzenie armii ze skłóconych rodów to większy wyczyn niż doprowadzenie najlepszej armii epoki do granic jej możliwości?
- Czy zdobywcy należy zaliczać rozmiar, jaki jego imperium osiągnęło za synów i wnuków?
- Czyngis-chan zostawiał wiele kampanii wodzom, Aleksander prowadził niemal wszystkie sam. Co ważniejsze?
- Kto na tej samej ziemi Azji Środkowej lepiej się dostosował: Macedończyk do łuczników konnych czy łucznicy konni do murów?
- Jak w ocenie każdego z nich zważyć zabijanie ludności cywilnej?
Oddaj głos poniżej i zobacz, jak ocenili ich inni czytelnicy.








