ENZapisz się
Aleksander Wielki naciera na perską linię pod Gaugamelą

Czyngis-chan kontra Aleksander Wielki: kto podbił więcej?

Historia wojskowości · Zestawienie · Dowody dla obu stron, werdykt należy do Ciebie · ~16 min czytania · Aktualizacja: listopad 2026

Charles Le Brun, około 1669, Louvre, przez Wikimedia Commons, domena publiczna.

W skrócie

Czyngis-chan czy Aleksander: co mówią źródła?

Aleksander Wielki (356 do 323 p.n.e.) i Czyngis-chan (urodzony w 1162 albo 1167 roku, zmarły w 1227) nigdy się nie spotkali: dzieli ich piętnaście stuleci. Obaj budowali imperia w marszu i obaj walczyli na tej samej ziemi w Azji Środkowej i nad Indusem. Historycy nie rozstrzygnęli, kto był większym zdobywcą. Plutarch opowiada, że Hannibal nazwał Aleksandra największym z wodzów, a Napoleon postawił go na pierwszym miejscu wśród dowódców wartych studiowania. Liddell Hart pisał, że przy imperium mongolskim imperium Aleksandra wydaje się niemal nieznaczne, choć miał na myśli rozmiar, a nie kunszt. Ta strona zbiera dowody dla każdego z nich, a ostateczny werdykt zostawia Tobie.

Jeden był synem króla, który odziedziczył najlepszą armię swoich czasów i poprowadził ją z Macedonii aż do Pendżabu. Drugi był synem pomniejszego mongolskiego wodza, jako chłopiec porzuconym wraz z matką, który zjednoczył plemiona stepu, a potem skierował ich jeźdźców na Chiny i świat islamu. Theodore Ayrault Dodge pisał o Aleksandrze, że żaden władca w jego wieku nie był tak dobrze wyposażony w rozum i serce. Perski dziejopis Dżuwajni pytał zaś, jaka armia na całym świecie może się równać z armią mongolską.1

To nie jest ranking. Poniżej znajdziesz obie kariery obok siebie, miejsca, gdzie ich wyprawy przeszły przez te same rzeki i miasta, oraz siedem pytań, według których można ocenić zdobywcę, od strategii po to, co po sobie zostawił. Przy każdym podajemy najmocniejsze argumenty za Czyngis-chanem i za Aleksandrem, z autorami z epoki i współczesnymi historykami, którzy ich bronią. Na końcu decyzja należy do Ciebie.

Obok siebie

Portret Czyngis-chana na jedwabiu z albumu cesarzy dynastii YuanCzyngis-chanTemudżyn, Chinggis Chaan
Aleksander na koniu na mozaice Aleksandra z PompejówAleksander WielkiAleksander III Macedoński
Lata życia
Urodzony w 1162 albo 1167 roku (rok jest niepewny), zmarł w 1227
356 do 323 p.n.e.
Pochodzenie
Syn Jesugeja, pomniejszego wodza mongolskiego zabitego przez Tatarów
Syn króla Macedonii Filipa II
Objął władzę
Obwołany chanem na zgromadzeniu w 1206 roku, po latach wojen na stepie
Król w 336 roku p.n.e., w wieku dwudziestu lat
Armia
Zbudowana przez niego samego z plemion, dziewięćdziesiąt pięć oddziałów po tysiąc w 1206 roku
Odziedziczona po Filipie, od 30 do 32 tysięcy piechoty i od 4500 do 5000 jazdy w 334 roku p.n.e.
Główne wojny
Plemiona stepu, Xi Xia od 1205 roku, Jin od 1211, Chorezm od 1219, znowu Xi Xia w latach 1226 do 1227
Imperium perskie 334 do 330 p.n.e., Baktria i Sogdiana, Indie od 326 p.n.e.
Najważniejsi przeciwnicy
Dżamucha, Togrul Ong-chan, cesarze Jin, szach Chorezmu i jego syn Dżalal ad-Din
Dariusz III, Bessos, Spitamenes, Poros
Bitwy w tym tekście
Przełęcz Juyong 1211, Buchara 1220, Parwan i Indus 1221 (jeszcze bez artykułów)
Granik, Issos, Gaugamela, Jaksartes, Hydaspes
Śmierć
W czasie wyprawy na Tangutów, 1227, przyczyna nieznana
Na gorączkę, 323 p.n.e.

Daty, pochodzenie i armie według studium Biblioteki Kongresu o Mongolii, Treccani, Tajnej historii Mongołów, Diodora i Dodge'a. Nie podajemy bilansu zwycięstw i porażek, bo żadne źródło nie liczy ich bitew w ten sam sposób.2

Nigdy się nie spotkali: ta sama ziemia w odstępie piętnastu stuleci

Nie znaleźliśmy źródła, które porównywałoby obu wprost, poza zestawieniem wielkości ich imperiów. Ich wyprawy przeszły jednak przez tę samą granicę: Syr-darię, którą Grecy nazywali Jaksartesem, miasta Sogdiany wokół Samarkandy i drogę na południe, nad Indus. Na tej ziemi Aleksander był przybyszem stającym naprzeciw stepowych jeźdźców, a Czyngis-chan stepowym jeźdźcem stającym naprzeciw murów.

Jaksartes, 329 p.n.e.: Aleksander przeciw stepowi

Nad Syr-darią Aleksander zetknął się ze scytyjskimi łucznikami konnymi. Arrian opisuje, jak krążyli wokół jego pierwszej jazdy i ranili ją, sami umykając bez trudu. Aleksander odpowiedział, mieszając łuczników, Agrianów i inne lekkie oddziały z jazdą, a potem uderzając hetajrami, tak że Scytowie nie mogli już zawracać. Arrian podaje ich straty na tysiąc zabitych i stu pięćdziesięciu jeńców i twierdzi, że resztę uratowała tylko choroba Aleksandra po złej wodzie.3

Ta sama kampania pokazała, jak niebezpieczny był to kraj. Pod Marakandą, późniejszą Samarkandą, sogdyjski wódz Spitamenes i jego scytyjscy jeźdźcy rozbili macedoński oddział nad rzeką Politimetos. W wersji, którą Arrian przejmuje od Arystobula, ocalało nie więcej niż czterdziestu jeźdźców i trzystu pieszych.4

Syr-daria, 1219 do 1220: Czyngis-chan przeciw miastom

Piętnaście stuleci później role się odwróciły. Gdy ludzie szacha Chorezmu wymordowali mongolską karawanę w Otrarze i zabili posłów wysłanych ze skargą, Czyngis-chan ruszył w 1219 roku, po tym, jak, według portalu Asia for Educators Uniwersytetu Columbia, poświęcił sporo czasu na planowanie zaopatrzenia. Szach, pisze Liddell Hart, rozciągnął swoje siły w drobnych oddziałach wzdłuż Syr-darii, jak przeciwnicy Napoleona w zgubnym systemie kordonowym.5

Liddell Hart opisuje, co było dalej. Podczas gdy synowie oczyszczali linię rzeki, Czyngis-chan przeprowadził odwód liczący 40 do 50 tysięcy ludzi przez pustynię Kyzył-kum, uważaną za nie do przebycia, i pojawił się na tyłach szacha pod Bucharą. Rzadko, jeśli w ogóle, pisał Liddell Hart, zasada zaskoczenia spełniła się w dziejach wojen tak dramatycznie i tak całkowicie. Dżuwajni przekazuje słowa ocalałego, który tak streścił los Buchary: przyszli, podkopali, spalili, zabili, złupili i odeszli.6

Perska miniatura: mongolscy jeźdźcy w spiczastych czapkach, z okrągłymi tarczami i szablami, szarżują i strącają z koni jeźdźców wroga na bladoniebieskim tle
Mongolscy jeźdźcy ścierają się z armią Jin w 1211 roku, na początku wojny Czyngis-chana z północnymi Chinami. Miniatura z heratskiego odpisu Dżami at-tawarich Raszida ad-Dina, około 1430 roku. Domena publiczna

Indus: 326 p.n.e. i 1221

Obaj dotarli nad Indus i żaden nie poszedł dużo dalej. Aleksander pokonał Porosa nad Hydaspesem w 326 roku p.n.e., ale jego wojsko nie chciało iść dalej. Plutarch pisze, że żołnierze gwałtownie sprzeciwili się mu, gdy upierał się przy przeprawie przez Ganges, a on zamknął się w gniewie w namiocie, zanim ustąpił.7

Czyngis-chan ścigał nad tę samą rzekę Dżalal ad-Dina, syna szacha. Tajna historia nazywa ją Sin i opowiada, jak ludzie szacha rzucali się w nurt, a Dżalal ad-Din uciekł w górę rzeki i ocalił życie. Edmund Bosworth w Encyclopaedia Iranica datuje bitwę nad Indusem na sierpień lub wrzesień 1221 roku albo dwa miesiące później i pisze, że Dżalal ad-Din przeprawił się na koniu na drugi brzeg. Czyngis-chan zawrócił w stronę Mongolii.8

Strategia: plan całej wojny

Argumenty za Czyngis-chanem

Wojnę z Chorezmem zaplanowano jako jedno uderzenie z kilku stron. Tajna historia przytacza rozkaz Czyngis-chana dla Dżebego, Subutaja i Tokuczara: obejdźcie go z zewnątrz, wyjdźcie po drugiej stronie sułtana i czekajcie, aż nadejdziemy. Liddell Hart opisuje trzy armie chana i jego synów zbiegające się nad Syr-darią i czwartą kolumnę nadchodzącą od południa, a skutek podsumowuje tak: w pięć miesięcy zniszczono armię liczącą 200 tysięcy i obalono imperium chorezmijskie, a każdy ruch wykonano w przemyślanym porządku, krok po kroku ku celowi. Czyngis-chana i jego wodza Subutaja stawiał obok Napoleona jako jedynych strategów, którzy im dorównują.9

Argumenty za Aleksandrem

Strategia Aleksandra polegała na zdobyciu całego imperium perskiego. Pierre Briant pisze, że od 334 roku p.n.e. Aleksander miał na oku całe imperium w granicach z czasów Dariusza I. Po Issos nie ruszył nad Eufrat, lecz do Fenicji i Egiptu, co Briant odczytuje jako plan powzięty w Milecie w 334 roku: najpierw opanować cały front egejski imperium perskiego.10

Theodore Ayrault Dodge w 1889 roku nazwał ten marsz pierwszym na wielką skalę przykładem wojny metodycznej, początkiem strategii: Aleksander nie zapuszczał się w serce Persji, dopóki nie miał za bazę całego wybrzeża wschodniego Morza Śródziemnego. Napoleon postawił Aleksandra na pierwszym miejscu listy wodzów, których kampanie kazał oficerom czytać wciąż na nowo.11

Taktyka na polu bitwy

Argumenty za Czyngis-chanem

Asia for Educators wymienia pozorowany odwrót jako taktykę, którą Czyngis-chan szczególnie lubił: oddziały udają pobite i się cofają, a ścigający nagle widzą, jak spadają na nich świeże siły. Tajna historia daje przykład z 1211 roku. Na przełęczy Juyong Dżebe powiedział: zwabimy ich, niech ruszą i pójdą za nami, zawrócił i rozbił oddziały Jin, które nadciągały falami, a Czyngis-chan z głównymi siłami łamał za nimi ich armię.12

Armię zbudowano właśnie do tego. Morris Rossabi pisze, że jeździec miał zwykle trzy lub cztery konie, by każdy mógł odpocząć, i nazywa mongolskie konie międzykontynentalnymi pociskami balistycznymi XIII wieku. Jan di Piano Carpini, który odwiedził Mongołów około dwóch dekad po śmierci Czyngis-chana, ostrzegał, że Tatar walczy bardziej podstępem niż siłą.13

Argumenty za Aleksandrem

Aleksander wygrał cztery wielkie bitwy w polu: nad Granikiem w 334, pod Issos w 333, pod Gaugamelą w 331 i nad Hydaspesem w 326 roku p.n.e. Pod Gaugamelą Arrian daje mu 7 tysięcy jazdy i około 40 tysięcy piechoty, a o armii Dariusza powtarza tylko, co mówiono: 40 tysięcy jazdy i milion piechoty. Nawet Liwiusz, który dowodził, że Rzym by go pokonał, odnotowuje chlubę jego wielbicieli, że nie przegrał żadnej bitwy.14

Liddell Hart, pisząc o Mongołach, uchwycił różnicę obu systemów: jazda była rozstrzygającą bronią także u Aleksandra, ale tworzyła ruchome skrzydła oparte na osłaniającym centrum piechoty, podczas gdy Mongołowie walczyli jednym rodzajem wojsk.15

Barokowy obraz chaotycznej bitwy z jazdą i słoniami bojowymi wśród dymu
Armia Porosa i jej słonie bojowe pokonane przez Aleksandra nad Hydaspesem, obraz Nicolaesa Berchema z XVII wieku. Domena publiczna

Budowa armii

Argumenty za Czyngis-chanem

Czyngis-chan zbudował armię sam. W 1206 roku, mówi Tajna historia, utworzył oddziały po tysiąc ludzi i mianował ich dowódców, dziewięćdziesięciu pięciu, nie licząc ludów leśnych. Asia for Educators dodaje, że rozbijał plemiona, które do niego przystępowały, i rozpraszał ich ludzi po swoich oddziałach, tak by wierność należała się jemu, a nie wodzowi plemienia. Dr Tomasz Borowski z Muzeum Historii Polski szacuje tę armię na niemal sto tysięcy.16

Carpini opisuje tę samą dziesiętną drabinę dziesiątek, setek i tysięcy oraz zbiorową odpowiedzialność, która ją spajała: jeśli jeden z dziesięciu dostał się do niewoli, a towarzysze go nie odbili, karano ich śmiercią. Książka Timothy'ego Maya, jak streszcza ją recenzja w De Re Militari, opisuje oddziały odpowiedzialne za siebie nawzajem, łupy dzielone dopiero po bitwie i elitarną gwardię wierną oddziałowi, a nie rodowi.17

Argumenty za Aleksandrem

Aleksander armię odziedziczył i Dodge mówi to wprost: jak Hannibal i Fryderyk, Aleksander zawdzięczał wyszkolenie i wojsko ojcu. Filip zastał zbieraninę, a zostawił najdoskonalszą machinę wojenną starożytności. Siły, które w 334 roku p.n.e. przeprawiły się do Azji, nie były duże. Arrian podaje niewiele ponad 30 tysięcy piechoty i ponad 5 tysięcy jazdy, a Diodor, licząc oddział po oddziale, 32 tysiące piechoty i 4500 jazdy.18

Aleksander uczynił z niej armię większą i azjatycką. Briant odnotowuje pierwszy pobór irańskich oddziałów w czasie wojny w Baktrii i Sogdianie, wybór Persa Mazajosa na satrapę Babilonu w 331 roku p.n.e. i śluby w Suzie w 324 roku. Liwiusz, nieprzychylny, widział tę samą zmianę z drugiej strony: armię, która zapomniała o rodzinnej Macedonii i szybko stawała się perska.19

Mury i oblężenia

Argumenty za Czyngis-chanem

Mongołowie zaczynali jako armia, która nie umiała zdobywać miast. Studium Biblioteki Kongresu o Mongolii zauważa, że w wojnie z Jin wygrywali w polu, ale mury ich zatrzymywały, dopóki z pomocą chińskich inżynierów nie opanowali technik, które uczyniły z nich jednych z najskuteczniejszych oblegających w dziejach. Stolicę Jin, dzisiejszy Pekin, zdobyto w 1215 roku, a potem przyszła kolej na miasta Chorezmu.20

Argumenty za Aleksandrem

Aleksander oblegał od samego początku. Tyr bronił się siedem miesięcy, zgodnie podają Plutarch i Diodor, przeciw groblom, machinom i dwustu okrętom, aż wyłom wpuścił Macedończyków do miasta. Diodor liczy ponad siedem tysięcy Tyryjczyków poległych w walce oraz kobiety i dzieci sprzedane w niewolę.21

Kto prowadził do boju

Argumenty za Czyngis-chanem

Czyngis-chan sam prowadził główne siły w 1211 roku, jak podaje Tajna historia, i sam przeprowadził odwód przez pustynię pod Bucharę w 1220 roku, jak pisze Liddell Hart. Wybierał też i oceniał swoich wodzów: Tajna historia pokazuje, jak chwalił Dżebego i Subutaja, a Tokuczara zdegradował za atakowanie miast wbrew rozkazom.22

Na jego korzyść przemawia też talent do doboru ludzi. Studium Biblioteki Kongresu opowiada, jak przeciw Kuczlukowi z plemienia Najmanów wysłał tylko dwa tumeny pod wodzą błyskotliwego młodego Dżebego, który opanował cały kraj. Książka Maya, jak ją streszcza recenzent, dowodzi, że Mongołowie wybierali dowódców według zasług i stale wydawali dobrych wodzów, w odróżnieniu od swoich średniowiecznych rywali.23

Przeciw Kuczlukowi wysłał tylko dwa tumeny pod wodzą młodego Dżebego, a ten opanował cały kraj.

Argumenty za Aleksandrem

Aleksander walczył w pierwszym szeregu. Nad Granikiem, pisze Arrian, przebił włócznią pancerz Persa Rojsakesa, a Klejtos odrąbał rękę Spitridatesowi, gdy ten wznosił szablę nad królem, co opowiada też Plutarch. W Sogdianie pocisk przebił mu pancerz i utkwił w ramieniu, a w Indiach, gdy wskoczył do twierdzy Mallów, został ranny strzałą pod piersią.24

Dodge zauważa, że już jako osiemnastolatek pod Cheroneą sam prowadził szarże lewego skrzydła macedońskiego. Widział też ryzyko: szczęście, pisał, ratowało Aleksandra w wielu nierozważnych czynach, i nazwał go wodzem szczęścia.25

Porażki i koszty

Argumenty za Czyngis-chanem

Armie Czyngis-chana przegrywały. W 1221 roku Dżalal ad-Din pokonał pod Parwanem mongolską armię Szigi Kutuku, co odnotowuje Tajna historia, a dr Tomasz Borowski z Muzeum Historii Polski nazywa Parwan wielką bitwą z co najmniej kilkoma tysiącami zabitych. Klęska nie uratowała jednak Chorezmu, który Mongołowie i tak zniszczyli.26

Krytycy wskazują na cenę. Dżuwajni przytacza liczenie, które dało ponad 1 300 000 zabitych w Merwie, a Morgan przywołuje kronikarzy podających 1 747 000 zabitych w Niszapurze i 1,6 albo 2,4 miliona w Heracie, ostrzegając zarazem, że takich liczb nie należy brać dosłownie i że trudno uwierzyć, by ktoś naprawdę liczył. Zniszczenia, dodaje, przekraczały wszystko, co znali współcześni. Jomini nazwał najazd Czyngis-chana zbrodnią przeciw ludzkości.27

Przyszli, podkopali, spalili, zabili, złupili i odeszli. Ocalały z Buchary, w relacji Dżuwajniego

Argumenty za Aleksandrem

Aleksander też miał porażki. W 326 roku p.n.e. wojsko odmówiło przeprawy przez Hyfasis, a Arrian zatytułował ten rozdział: armia odmawia dalszego marszu. W drodze powrotnej przez pustynię Gedrozji, pisze Arrian, żar i brak wody zniszczyły znaczną część wojska, a za Nearchem podaje, że Aleksander wybrał tę drogę po części z chęci prześcignięcia Cyrusa i Semiramidy.28

Jego podboje też nie były bezkrwawe. Diodor opisuje obrońców Tyru wyciętych w pień oraz kobiety i dzieci sprzedane w niewolę. Dodge opowiada, jak przed wyprawą do Azji zburzył Teby i sprzedał ich mieszkańców w niewolę, a Liwiusz jeszcze trzy wieki później pamiętał dymiące ruiny Teb.29

Co przyszło potem

Argumenty za Czyngis-chanem

Morgan nazywa imperium założone przez Czyngis-chana najrozleglejszym imperium lądowym w historii i zauważa, że rosło jeszcze przez pół wieku. Czyngis-chan zostawił też zalążek administracji imperialnej, a przejmując pismo ujgurskie, dał Mongołom pisany język. Asia for Educators datuje to pismo na 1204 rok i wymienia wśród jego spuścizny kodeks praw, Dżasag, podczas gdy Morgan wątpi, czy można mu przypisać spisany kodeks, wielką jasę.30

Asia for Educators wskazuje też słabość: nie zostawił uporządkowanego systemu sukcesji, a imperium opierało się na osobistej wierności chanowi. Treccani podsumowuje go jako wielkiego niszczyciela, ale i wielkiego wodza, organizatora i prawodawcę świata koczowników.31

Argumenty za Aleksandrem

Briant widzi w państwie Aleksandra odbudowę imperium perskiego w granicach nadanych mu przez Dariusza I, łącznie z ziemiami indyjskimi, rządzonego przez zachowane satrapie Achemenidów. Plutarch, za dziennikami dworu, opisuje go umierającego na gorączkę w 323 roku p.n.e., gdy jeszcze w ostatnich dniach omawiał z oficerami nieobsadzone stanowiska w armii.32

Słaby punkt jest ten sam co u Czyngis-chana: wszystko opierało się na jednym człowieku. Arrian opowiada o Klejtosie, który ocalił mu życie nad Granikiem, a zginął z ręki Aleksandra na uczcie, i o sporze o padanie na twarz przed królem. Liwiusz zaliczył to padanie na twarz i zamiłowanie do perskich strojów do wad, które obciążały go jako wodza.33

Jak ich oceniali historycy

Sędziowie Aleksandra zaczęli w starożytności. Plutarch opowiada, że Hannibal nazwał Aleksandra największym z wodzów. Napoleon postawił go na pierwszym miejscu wśród dowódców, których powinien studiować każdy oficer. Dodge pisał, że gdyby miarą było dokonanie rzeczy niemal niemożliwych, Aleksander z łatwością stanąłby na czele wszystkich ludzi, jacy kiedykolwiek żyli, choć zauważał, że nigdy nie spotkał armii takiej jak macedońska.34

Sędziowie Czyngis-chana są podzieleni tak samo. Dżuwajni podziwiał jego armię i zapisał jej rzezie. Jomini potępił tę wojnę jako zbrodnię. Liddell Hart w 1927 roku chciał wydobyć Czyngis-chana i Subutaja z zapomnienia i pisał, że przy ich imperium imperia Rzymu i Aleksandra wydają się niemal nieznaczne, choć miał na myśli rozmiar, a nie kunszt.35

Aleksander zawsze pozostanie przede wszystkim wodzem szczęścia. Theodore Ayrault Dodge, 1889

Współczesna nauka studzi obie legendy. Briant ostrzega, że przecenianie trzech wielkich zwycięstw Aleksandra sprawiło, iż historycy nie docenili, jak zawzięcie broniło się imperium perskie. Książka Maya dowodzi, że sukces Mongołów opierał się na dyscyplinie i organizacji, a nie na samej liczbie, choć recenzent uważa to za rzecz od dawna znaną. Treccani daje Czyngis-chanowi obie etykiety naraz: niszczyciel i wielki wódz.36

Bitwy na stronie

Żadna z bitew samego Czyngis-chana nie ma jeszcze u nas artykułu. Poniżej bitwy Aleksandra, późniejsze bitwy Mongołów stoczone przez wodzów i wnuków Czyngis-chana oraz przewodniki, które osadzają obu w szerszym tle.

Twój werdykt

Nie wskazujemy zwycięzcy. Oto obie strony w najmocniejszej postaci i pytania, od których zależy, która przekona Cię bardziej.

Za Czyngis-chanem

  • Armia zbudowana ze skłóconych plemion, a nie odziedziczona
  • Marsz przez pustynię pod Bucharę i upadek Chorezmu w kilka miesięcy
  • Wodzowie tacy jak Dżebe i Subutaj, przez niego wybrani i rozliczani
  • Sztuka oblężnicza wyuczona w czasie wojny i użyta od Chin po Persję
  • Imperium, które rosło jeszcze przez pół wieku po jego śmierci

Za Aleksandrem

  • Cztery wielkie bitwy w polu, wszystkie wygrane
  • Król w wieku dwudziestu lat, pan imperium perskiego cztery lata po przeprawie do Azji
  • Zwycięstwo nad stepowymi łucznikami konnymi na ich własnej rzece
  • Tyr zdobyty po siedmiu miesiącach, mimo grobli i okrętów
  • Król, który walczył w pierwszym szeregu i raz po raz był ranny

Pytania do rozważenia przed decyzją:

  1. Czy stworzenie armii ze skłóconych rodów to większy wyczyn niż doprowadzenie najlepszej armii epoki do granic jej możliwości?
  2. Czy zdobywcy należy zaliczać rozmiar, jaki jego imperium osiągnęło za synów i wnuków?
  3. Czyngis-chan zostawiał wiele kampanii wodzom, Aleksander prowadził niemal wszystkie sam. Co ważniejsze?
  4. Kto na tej samej ziemi Azji Środkowej lepiej się dostosował: Macedończyk do łuczników konnych czy łucznicy konni do murów?
  5. Jak w ocenie każdego z nich zważyć zabijanie ludności cywilnej?

Oddaj głos poniżej i zobacz, jak ocenili ich inni czytelnicy.

Najczęstsze pytania

Kto był większym zdobywcą, Czyngis-chan czy Aleksander?

Historycy tego nie rozstrzygnęli. Plutarch opowiada, że Hannibal nazwał Aleksandra największym z wodzów, a Napoleon postawił go na pierwszym miejscu wśród dowódców, których powinien studiować każdy oficer. Liddell Hart pisał w 1927 roku, że przy imperium mongolskim imperia Rzymu i Aleksandra wydają się niemal nieznaczne, choć miał na myśli rozmiar, a nie kunszt, a Treccani nazywa Czyngis-chana zarazem niszczycielem i wielkim wodzem. Ta strona porównuje dowody dla każdego z nich.

Czy Czyngis-chan i Aleksander Wielki kiedykolwiek się spotkali?

Nie. Aleksander zmarł w 323 roku p.n.e., a Czyngis-chan urodził się w 1162 albo 1167 roku, około piętnastu stuleci później. Walczyli jednak częściowo na tej samej ziemi: nad Syr-darią, w miastach Sogdiany, takich jak Samarkanda, i na drodze nad Indus, do którego dotarł każdy z nich.

Kto podbił więcej, Czyngis-chan czy Aleksander?

Pod względem zasięgu imperium założone przez Czyngis-chana stało się, jak pisze David Morgan, najrozleglejszym imperium lądowym w historii, choć wiele ziem zdobyli jego synowie i wnukowie po 1227 roku. Aleksander, jak ujmuje to Pierre Briant, przywrócił imperium perskie do granic nadanych mu przez Dariusza I, łącznie z ziemiami indyjskimi. Jak zważyć terytorium wobec tempa i środków, którymi każdy dysponował, to pytanie, które ta strona zostawia czytelnikowi.

Czy Aleksander przegrał kiedyś bitwę?

Wygrał wszystkie cztery wielkie bitwy w polu: nad Granikiem, pod Issos, pod Gaugamelą i nad Hydaspesem. Miał jednak porażki: Spitamenes rozbił jego oddział nad Politimetosem w 329 roku p.n.e., a w 326 roku p.n.e. wojsko odmówiło marszu dalej na wschód niż nad Hyfasis.

Czy Czyngis-chan przegrał kiedyś bitwę?

Jego armie tak. W 1221 roku Dżalal ad-Din, syn szacha Chorezmu, pokonał mongolską armię Szigi Kutuku pod Parwanem, co odnotowują i Tajna historia Mongołów, i Encyclopaedia Iranica. Czyngis-chan dopadł potem Dżalal ad-Dina nad Indusem, ale ten uciekł przez rzekę.

Jak liczna była armia Czyngis-chana?

Dokładnie nie wiadomo. Tajna historia wymienia dziewięćdziesięciu pięciu dowódców tysięcy w 1206 roku. Na wojnę z Chorezmem studium Biblioteki Kongresu podaje ponad 200 tysięcy, Liddell Hart około 160 tysięcy w armiach inwazyjnych, a Morris Rossabi pisze, że jego siły nigdy nie przekroczyły 200 tysięcy. David Morgan nazywa liczebność tej armii mocno sporną.

Jak zmarli Czyngis-chan i Aleksander?

Aleksander zmarł na gorączkę w Babilonie w 323 roku p.n.e., w trzydziestym trzecim roku życia, po dwunastu latach i ośmiu miesiącach panowania. Czyngis-chan zmarł w 1227 roku podczas ostatniej wyprawy przeciw Tangutom z Xi Xia. Tajna historia opowiada o upadku z konia na polowaniu na dzikie osły i o gorączce, ale przyczyna śmierci nie jest znana.

Kto by wygrał, Czyngis-chan czy Aleksander?

Żadne źródło na to nie odpowie: dzieliło ich piętnaście stuleci, inna broń, inni wrogowie i inne państwa za plecami. Porównać można to, jak każdy radził sobie z podobnymi problemami, stepowymi jeźdźcami, murami miast i ogromnymi odległościami, i te dowody ta strona zestawia obok siebie.

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. Theodore Ayrault Dodge, „Great Captains”. ʿAla ad-Din ʿAta Malik Dżuwajni, „The History of the World-Conqueror”. ↩
  2. Library of Congress, „Mongolia”. Istituto della Enciclopedia Italiana, „Genghiz khān”. Igor de Rachewiltz, „The Secret History of the Mongols”. Diodor Sycylijski, „Library of History, Book XVII”. Theodore Ayrault Dodge, „Great Captains”. ↩
  3. Arrian, „The Anabasis of Alexander”. ↩
  4. Arrian, „The Anabasis of Alexander”. ↩
  5. Columbia University, „Chinggis's Mastery of Organization and Military Tactics”. B. H. Liddell Hart, „Great Captains Unveiled”. ↩
  6. B. H. Liddell Hart, „Great Captains Unveiled”. ʿAla ad-Din ʿAta Malik Dżuwajni, „The History of the World-Conqueror”. ↩
  7. Plutarch, „Żywot Aleksandra”. ↩
  8. Igor de Rachewiltz, „The Secret History of the Mongols”. C. Edmund Bosworth, „Jalāl-al-Din Ḵᵛārazmšāh (I) Mengübirni”. ↩
  9. Igor de Rachewiltz, „The Secret History of the Mongols”. B. H. Liddell Hart, „Great Captains Unveiled”. ↩
  10. Pierre Briant, „Alexander the Great”. ↩
  11. Theodore Ayrault Dodge, „Great Captains”. Napoleon Bonaparte, „The Military Maxims of Napoleon”. ↩
  12. Columbia University, „Chinggis's Mastery of Organization and Military Tactics”. Igor de Rachewiltz, „The Secret History of the Mongols”. ↩
  13. Morris Rossabi, „All the Khan's Horses”. Jan di Piano Carpini, „The Journey of Frier John de Plano Carpini”. ↩
  14. Arrian, „The Anabasis of Alexander”. Liwiusz, „History of Rome, Book IX”. ↩
  15. B. H. Liddell Hart, „Great Captains Unveiled”. ↩
  16. Igor de Rachewiltz, „The Secret History of the Mongols”. Columbia University, „Chinggis's Mastery of Organization and Military Tactics”. Muzeum Historii Polski, „Najazdy mongolskie na Polskę”. ↩
  17. Jan di Piano Carpini, „The Journey of Frier John de Plano Carpini”. Muhammed Hassanali, „The Mongol Art of War”. ↩
  18. Theodore Ayrault Dodge, „Great Captains”. Arrian, „The Anabasis of Alexander”. Diodor Sycylijski, „Library of History, Book XVII”. ↩
  19. Pierre Briant, „Alexander the Great”. Liwiusz, „History of Rome, Book IX”. ↩
  20. Library of Congress, „Mongolia”. Columbia University, „Chinggis's Mastery of Organization and Military Tactics”. ↩
  21. Plutarch, „Żywot Aleksandra”. Diodor Sycylijski, „Library of History, Book XVII”. ↩
  22. Igor de Rachewiltz, „The Secret History of the Mongols”. B. H. Liddell Hart, „Great Captains Unveiled”. ↩
  23. Library of Congress, „Mongolia”. Muhammed Hassanali, „The Mongol Art of War”. ↩
  24. Arrian, „The Anabasis of Alexander”. Plutarch, „Żywot Aleksandra”. ↩
  25. Theodore Ayrault Dodge, „Great Captains”. ↩
  26. Igor de Rachewiltz, „The Secret History of the Mongols”. Muzeum Historii Polski, „Najazdy mongolskie na Polskę”. ↩
  27. ʿAla ad-Din ʿAta Malik Dżuwajni, „The History of the World-Conqueror”. David O. Morgan, „Čengīz Khan”. Antoine-Henri Jomini, „The Art of War”. ↩
  28. Arrian, „The Anabasis of Alexander”. Plutarch, „Żywot Aleksandra”. ↩
  29. Diodor Sycylijski, „Library of History, Book XVII”. Theodore Ayrault Dodge, „Great Captains”. Liwiusz, „History of Rome, Book IX”. ↩
  30. David O. Morgan, „Čengīz Khan”. Columbia University, „Key Figures in Mongol History”. ↩
  31. Columbia University, „Key Figures in Mongol History”. Istituto della Enciclopedia Italiana, „Genghiz khān”. ↩
  32. Pierre Briant, „Alexander the Great”. Plutarch, „Żywot Aleksandra”. ↩
  33. Arrian, „The Anabasis of Alexander”. Liwiusz, „History of Rome, Book IX”. ↩
  34. Plutarch, „Żywot Tytusa Flamininusa”. Napoleon Bonaparte, „The Military Maxims of Napoleon”. Theodore Ayrault Dodge, „Great Captains”. ↩
  35. ʿAla ad-Din ʿAta Malik Dżuwajni, „The History of the World-Conqueror”. Antoine-Henri Jomini, „The Art of War”. B. H. Liddell Hart, „Great Captains Unveiled”. ↩
  36. Pierre Briant, „Alexander the Great”. Muhammed Hassanali, „The Mongol Art of War”. Istituto della Enciclopedia Italiana, „Genghiz khān”. ↩

Źródła

Bitwy, które zmieniły świat

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Ten sam wybór dla każdego czytelnika · dlaczego? ·

Wyjdź w pole z największymi wodzami

Echoes of Battle ożywia wielkie bitwy historii narracją na prawdziwej mapie. Zapisz się poniżej na newsletter z nowymi opowieściami o bitwach, a w dniu premiery wyślemy Ci meldunek na skrzynkę.