Czyngis-chan czy Napoleon: co mówią źródła?
Czyngis-chan (urodzony w 1162 albo 1167 roku, zmarły w 1227) i Napoleon Bonaparte (1769 do 1821) żyli sześć stuleci od siebie i nigdy się nie spotkali. Obaj z niewielkiego początku zbudowali największą potęgę swoich czasów i obaj wysłali armie na Ruś, z zupełnie różnym skutkiem. Historycy nie rozstrzygnęli, kto był większym zdobywcą. Liddell Hart postawił strategię Czyngis-chana i Subutaja obok napoleońskiej, a marsz Subutaja na Węgry nazwał metodą napoleońską. Jomini uważał, że zwycięstwa Napoleona pokazują, co dają śmiałość i umiejętności, a klęski, czego można było uniknąć dzięki rozwadze. Ta strona zbiera dowody dla każdego z nich, a ostateczny werdykt zostawia Tobie.
Żadnej pary w tej serii pisarze wojskowi nie porównywali tak często. W 1927 roku Basil Liddell Hart napisał, że talent strategiczny Czyngis-chana i jego wodza Subutaja dorównuje w historii tylko Napoleonowi. Prawie sto lat wcześniej Jomini umieścił obu w jednym rozdziale o wojnach najazdowych: kariera Napoleona uczyła, czego unikać, a wojnę Czyngis-chana, toczoną bez słusznej przyczyny, nazwał zbrodnią przeciw ludzkości.1
To nie jest ranking. Poniżej znajdziesz obie kariery obok siebie, jedyny kraj, na który ruszyły armie obu, i siedem pytań, według których można ocenić zdobywcę, od strategii po prawa, które zostawił. Przy każdym podajemy najmocniejsze argumenty za Czyngis-chanem i za Napoleonem, z autorami z epoki i współczesnymi historykami, którzy ich bronią. Na końcu decyzja należy do Ciebie.
Obok siebie
- Lata życia
- Urodzony w 1162 albo 1167 roku (rok jest niepewny), zmarł w 1227
- Urodzony w Ajaccio 15 sierpnia 1769, zmarł na Wyspie Świętej Heleny 5 maja 1821
- Pochodzenie
- Syn Jesugeja, pomniejszego wodza mongolskiego zabitego przez Tatarów
- Drobna szlachta korsykańska, wykształcony w szkole wojskowej w Brienne
- Objął władzę
- Obwołany chanem na zgromadzeniu w 1206 roku
- Konsul po zamachu z listopada 1799, cesarz Francuzów w 1804
- Główne wojny
- Plemiona stepu, Xi Xia od 1205 roku, Jin od 1211, Chorezm od 1219, znowu Xi Xia w latach 1226 do 1227
- Italia 1796 do 1797, Egipt 1798 do 1799, koalicje do 1815, Hiszpania od 1808, Rosja 1812
- Bilans bitew
- Żadne źródło go nie podaje
- Sześćdziesiąt stoczonych, siedem przegranych według Andrew Robertsa. Sam Napoleon mówił o czterdziestu wygranych
- Bitwy w tym tekście
- Przełęcz Juyong 1211, Buchara 1220, Parwan i Indus 1221 (jeszcze bez artykułów)
- Austerlitz, Jena, Borodino, Lipsk, Waterloo
- Koniec
- Zmarł w czasie wyprawy na Tangutów, z imperium nienaruszonym i wciąż rosnącym
- Abdykował w 1814 roku i ponownie 22 czerwca 1815, zmarł na wygnaniu
Daty i kariery według studium Biblioteki Kongresu o Mongolii, Tajnej historii Mongołów, słownika Jeana Tularda i Fondation Napoléon. Rachunek Robertsa cytujemy za recenzją jego biografii w Kirkus Reviews.2
Nigdy się nie spotkali: Ruś w 1223 i 1812 roku
Obaj nigdy ze sobą nie walczyli, ale armie obu wkroczyły na ziemie ruskie. Czyngis-chan nie poszedł tam sam. Poszli jego wodzowie Dżebe i Subutaj, na czele oddziału wysłanego na zachód w czasie wojny z Chorezmem. Napoleon sam poprowadził armię na Moskwę. To, co spotkało każdą z tych armii, jest najbliższym sprawdzianem na tej samej ziemi, jaki daje historia.3
Kałka, 1223
Morris Rossabi opowiada tę historię. Czyngis-chan wysłał na zachód około 30 tysięcy ludzi pod wodzą Dżebego i Subutaja na zwiad. Przejście przez Kaukaz kosztowało ich wielu ludzi i koni. W maju 1223 roku natrafili na ruską armię Mścisława Udałego liczącą 80 tysięcy. Mongołowie, według Rossabiego nie więcej niż 20 tysięcy, cofali się ponad tydzień, aż ścigający rozciągnęli się w marszu, a potem zawrócili nad rzeką Kałką i ich rozbili. Studium Biblioteki Kongresu podaje oddział na około 25 tysięcy, wojska ruskie i połowieckie także na 80 tysięcy i dodaje, że bitwę poprzedziło zamordowanie mongolskich posłów.4

Oddział wrócił potem na wschód, po marszu, który studium Biblioteki Kongresu ocenia na ponad 6400 kilometrów. Podbój księstw ruskich zaczął się dopiero w latach 30. XIII wieku, za jego syna i następcy Ugedeja. Papieski poseł Jan di Piano Carpini, który w latach 40. przejeżdżał przez Kijów, pisze, że Mongołowie długo go oblegali, wreszcie zdobyli i wymordowali mieszkańców, a zostało w nim ledwie dwieście domów.5
Moskwa, 1812
Napoleon przekroczył Niemen 24 czerwca 1812 roku. Ilu ludzi poprowadził, zależy od tego, kogo czytamy. Clausewitz, za liczbami Chambraya, podaje 301 tysięcy dla centrum, które ruszyło na Moskwę. J. Holland Rose liczy całą Wielką Armię, z kontyngentami niemieckimi, włoskimi i polskimi, na 600 tysięcy. Do Smoleńska, pisze Clausewitz, centrum straciło 105 tysięcy ludzi, z czego 95 tysięcy przez choroby i maruderstwo w ciągu pięćdziesięciu dwóch dni, zanim stoczono jakąkolwiek wielką bitwę.6
Pod Borodino 7 września, jak pisze Fondation Napoléon, Rosjanie stracili 45 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, a Napoleon od 28 do 35 tysięcy. Do Moskwy wszedł 14 września i opuścił ją w październiku bez pokoju, po który przyszedł. Przeprawa przez Berezynę w listopadzie kosztowała od 25 do 40 tysięcy ludzi. Z 600 tysięcy, które przekroczyły Niemen, pisze Rose, w grudniu przez most w Kownie przewlokło się z powrotem tylko 20 tysięcy wygłodzonych, odmrożonych widm.7

Clausewitz oceniał kampanię po jej celu. Jeśli Napoleon nie uzyska pokoju w Moskwie, pisał, nie zostaje mu nic poza strategiczną klęską. Jomini wymienił Napoleona w Rosji wśród krwawych dowodów, że wojny zaborcze mają naturalne granice, których nie da się przekroczyć bez katastrofy. Mongołowie przeciwnie, zimę wybierali świadomie: studium Biblioteki Kongresu zauważa, że ostatnia wyprawa Czyngis-chana uderzyła pod koniec 1226 roku, gdy rzeki były zamarznięte.8
Strategia i zaskoczenie
Argumenty za Czyngis-chanem
Podziw Liddella Harta opiera się na wojnie z Chorezmem w latach 1219 do 1220. Szach, pisze, rozciągnął siły w drobnych oddziałach wzdłuż Syr-darii, jak przeciwnicy Napoleona w zgubnym systemie kordonowym. Synowie Czyngis-chana zwijali linię rzeki, a on sam przeprowadził odwód liczący 40 do 50 tysięcy ludzi przez pustynię Kyzył-kum i pojawił się pod Bucharą na tyłach szacha. Rzadko, jeśli w ogóle, pisał Liddell Hart, zasada zaskoczenia spełniła się tak dramatycznie i tak całkowicie.9
Tajna historia przechowała rozkaz, dzięki któremu to działało: obejdźcie go z zewnątrz, wyjdźcie po drugiej stronie sułtana i czekajcie, aż nadejdziemy. David Morgan w Encyclopaedia Iranica nazywa ten najazd starannie skoordynowanym atakiem z trzech kierunków.10
Argumenty za Napoleonem
Odpowiedzią Napoleona są Ulm i Austerlitz. W październiku 1805 roku jego korpusy obeszły austriacką armię generała Macka, aż ta została całkowicie okrążona w Ulm. 20 października, odnotowuje Fondation Napoléon, 25 tysięcy Austriaków z 60 działami przedefilowało przed nim, składając broń, a 2 grudnia pobił Austriaków i Rosjan pod Austerlitz. Theodore Ayrault Dodge pisał, że od Nicei po Leoben w 1796 roku pokazał światu, co potrafi nowoczesna wojna.11
Clausewitz mierzył rok 1812 miarą lat 1805, 1807 i 1809: tamte kampanie zmusiły przeciwnika do pokoju po Austerlitz, Frydlandzie i Wagram i właśnie w tym był ich sens.12

Szybkość
Argumenty za Czyngis-chanem
Mongolska szybkość brała się z koni. Rossabi pisze, że jeździec miał ich zwykle trzy lub cztery, by każdy mógł odpocząć w długim marszu, i nazywa je międzykontynentalnymi pociskami balistycznymi XIII wieku. Tajna historia pokazuje Dżebego w 1211 roku maszerującego całą noc, gdy każdy żołnierz prowadził za uzdę konia luzaka, by z zaskoczenia zdobyć miasto, które kronika nazywa Dungcang.13
Carpini dwie dekady później ostrzegał chrześcijańskich książąt, by nie ścigali Mongołów: konia, którego Tatar użył jednego dnia, nie dosiada przez trzy albo cztery dni, a my nie mamy tylu koni co oni.14
Argumenty za Napoleonem
Napoleon uczynił szybkość prawem wojny. Siłę armii, mówi dziewiąta z jego maksym, mierzy się jak siłę w mechanice, mnożąc masę przez prędkość, a szybki marsz podnosi ducha wojska: naprzód. Dodge podaje przykład Rivoli ze stycznia 1797 roku, gdy żołnierze walczyli pod San Michele, maszerowali całą noc do Rivoli, tam zwyciężyli, a potem przeszli jeszcze około trzydziestu mil pod Mantuę, by następnego dnia zmusić Proverę do kapitulacji. Napoleon mógł się słusznie chwalić, pisał Dodge, że dorównał Cezarowi w szybkości marszu.15
Zaopatrzenie i odległość
Argumenty za Czyngis-chanem
Mongolska armia niosła własny system zaopatrzenia. Dżuwajni nazwał ją armią na kształt chłopstwa: każdy musiał przynieść swoją część broni, lin i zwierząt jucznych według swojej dziesiątki lub setki, a za najmniejszy brak na przeglądzie surowo karano. Asia for Educators zauważa, że przed najazdem na Chorezm Czyngis-chan poświęcił sporo czasu planowaniu zaopatrzenia.16
Książka Timothy'ego Maya, jak streszcza ją recenzja w De Re Militari, poświęca cały rozdział mongolskiemu zaopatrzeniu: żywności, koniom luzakom, pastwiskom, machinom oblężniczym i łączności. Mongołowie mieli dobrych łuczników, pisze recenzent, ale mieli też dobrych kwatermistrzów.17
Argumenty za Napoleonem
Napoleon przemieszczał bardzo duże armie przez kontynent dróg i rzek. Dodge przypisuje mu uniezależnienie się od magazynów, jak wcześniej Fryderyk. W 1805 roku, jak pokazuje kalendarium Fondation Napoléon, około 200 tysięcy ludzi opuściło pod koniec sierpnia obóz w Boulogne, forsownymi marszami przekroczyło Ren pod koniec września, a Dunaj na początku października.18
Rok 1812 to argument przeciwny i Clausewitz uczynił z niego podręcznikowy przykład tego, jak armia topnieje w marszu: 95 tysięcy ludzi straconych przez choroby i maruderstwo w pięćdziesiąt dwa dni, jedna trzecia całej armii, jeszcze przed wielką bitwą. Rose na początku XX wieku prześledził ten sam rozpad aż do mostu w Kownie.19
Wodzowie i marszałkowie
Argumenty za Czyngis-chanem
Czyngis-chan sam wybierał dowódców i sam ich rozliczał. W 1206 roku, mówi Tajna historia, mianował dziewięćdziesięciu pięciu dowódców tysięcy. Po wyprawie na Chorezm chwali w niej Dżebego i Subutaja, a Tokuczara degraduje za atakowanie miast wbrew rozkazom. Studium Biblioteki Kongresu opowiada, jak przeciw Kuczlukowi z plemienia Najmanów wysłał tylko dwa tumeny pod wodzą błyskotliwego młodego Dżebego, który opanował cały kraj.20
Jego wodzowie wygrywali bitwy, których on nie widział, od Kałki w 1223 roku po Mohi w 1241, już po jego śmierci. Liddell Hart potraktował Czyngis-chana i Subutaja jako jeden temat, a książka Maya, jak ją streszcza recenzent, dowodzi, że Mongołowie wybierali dowódców według zasług i stale wydawali dobrych wodzów, w odróżnieniu od swoich średniowiecznych rywali.21
Argumenty za Napoleonem
19 maja 1804 roku, nazajutrz po ogłoszeniu się cesarzem, Napoleon mianował osiemnastu marszałków Cesarstwa, odnotowuje Tulard. Walczyli w jego imieniu, a czasem w jego zastępstwie. National Army Museum zauważa, że w 1815 roku po Ligny odesłał 33 tysiące ludzi w pościg za Prusakami i że Wellington przyznawał, iż sama obecność Napoleona na polu bitwy bardzo podnosiła jego wojsko.22
Marszałkowie zakończyli też jego panowanie. 4 kwietnia 1814 roku, pisze Tulard, Napoleon abdykował pod naciskiem marszałków.23
Porażki
Argumenty za Czyngis-chanem
Armie Czyngis-chana przegrywały, ale on sam imperium nie stracił. W 1221 roku Dżalal ad-Din, syn szacha, pokonał pod Parwanem mongolską armię Szigi Kutuku, co odnotowują i Tajna historia, i Encyclopaedia Iranica. Czyngis-chan dopadł go potem nad Indusem, skąd Dżalal ad-Din uciekł tylko dlatego, że przepłynął rzekę na koniu. Czyngis-chan zmarł w 1227 roku w czasie wyprawy, a Morgan zauważa, że imperium rosło jeszcze przez pół wieku.24
Argumenty za Napoleonem
Porażki Napoleona przyszły późno i były całkowite. Po Rosji przyszedł Lipsk w październiku 1813 roku, który Tulard nazywa upadkiem napoleońskich Niemiec, upadek Paryża w marcu 1814 i pierwsza abdykacja. Pod Waterloo, pisze National Army Museum, miał 72 tysiące ludzi i 246 dział wobec 68 tysięcy Wellingtona i stracił blisko 40 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli.25
Jego obrońcy wskazują, jak długo trwała passa. Andrew Roberts, cytowany przez Kirkus Reviews, pisze, że Napoleon stoczył sześćdziesiąt bitew i przegrał tylko siedem, i nazywa to niezwykłym bilansem dla każdego wodza w każdej epoce. Dodge ujął to inaczej: jego siła wyraźnie rosła przez połowę kariery i równie wyraźnie słabła przez drugą połowę, choć jego umysł się nie zmienił.26
Państwo i prawo
Argumenty za Czyngis-chanem
Czyngis-chan zjednoczył plemiona, a portal Asia for Educators Uniwersytetu Columbia zauważa, że wielu uważa to zjednoczenie, a nie podboje, za jego największe osiągnięcie. Dał Mongołom pisany język oparty na piśmie ujgurskim, które Asia for Educators datuje na 1204 rok, a Morgan przypisuje mu zalążek administracji imperialnej, który dobrze służył jego następcom.27
Czy zostawił spisany kodeks praw, jest sporne. Dżuwajni pisze, że jego jasy spisano na zwojach zwanych Wielką Księgą Jas i sięgano po nie przy każdej intronizacji chana i każdej mobilizacji armii. Morgan uważa, że nie da się już przypisać mu spisanego kodeksu, wielkiej jasy, a Asia for Educators mówi o Dżasagu, zbiorze ogólnych nakazów moralnych i praw.28
Argumenty za Napoleonem
Kodeks cywilny Napoleona ogłoszono 21 marca 1804 roku, liczył 2281 artykułów, a do 1810 roku doszły kodeksy postępowania cywilnego, handlowy, postępowania karnego i karny, jak odnotowuje Fondation Napoléon. Na Świętej Helenie Napoleon mówił, że jego prawdziwą chwałą nie jest czterdzieści wygranych bitew, które Waterloo zatrze w pamięci, lecz Kodeks cywilny, którego nic nie zatrze.29
Tulard poszedł dalej: administrator przewyższał w nim być może generała. Dodge, który pisał tylko o żołnierzu, przyznawał jednak, że w niesieniu dalej równości wszystkich ludzi wobec prawa nie było w nowożytnych dziejach człowieka bardziej użytecznego.30
Ludzki koszt
Argumenty za Czyngis-chanem
Podboje mongolskie zabijały na skalę, której kronikarze nie umieli policzyć. Dżuwajni przytacza ponad 1 300 000 zabitych w Merwie, a Morgan przywołuje za innymi kronikarzami 1 747 000 w Niszapurze i 1,6 albo 2,4 miliona w Heracie, ostrzegając, że takich liczb nie należy brać dosłownie i że trudno uwierzyć, by ktoś naprawdę liczył. Zniszczenia, pisze, przekraczały wszystko, co znali współcześni. Sama Tajna historia chlubi się Tangutami wytępionymi aż do potomków ich potomków.31
Argumenty za Napoleonem
Wojny Napoleona także pochłaniały życie na ogromną skalę. Samo Borodino według Fondation Napoléon kosztowało Rosjan 45 tysięcy, a Francuzów od 28 do 35 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, a liczby Rose'a oznaczają, że kampania rosyjska pochłonęła większość z 600 tysięcy ludzi. Jomini nazwał najazd na Hiszpanię w 1808 roku podstępną i nieuzasadnioną napaścią, która zagroziła istnieniu narodu hiszpańskiego.32
Tulard z kolei uważał, że Napoleon nie zrozumiał wojen narodowych, że jego zaskoczenia przestały działać, gdy przeciwnicy odrobili lekcję, a jego pojmowanie wojny bliższe było pokerowi niż szachom.33
Jak ich oceniali historycy
Bezpośrednie porównanie należy do Liddella Harta, który w 1927 roku postawił strategię Czyngis-chana i Subutaja obok napoleońskiej, przyrównał rozstawienie wojsk szacha do błędów przeciwników Napoleona, a marsz Subutaja na Węgry trzema kolumnami nazwał metodą napoleońską. Uważał, że Zachód źle robi, lekceważąc wojskowe możliwości Wschodu. Morgan, jakieś sześćdziesiąt lat później, nazwał armię mongolską najbardziej imponującym dziełem Czyngis-chana.34
Sędziowie Napoleona zaczęli jeszcze za jego życia. Clausewitz rozebrał rok 1812 na części jako lekcję tego, jak armia topnieje w marszu. Jomini uważał, że Napoleon został zesłany na świat, by uczyć wodzów i mężów stanu, czego unikać: jego zwycięstwa pokazują, co dają energia, śmiałość i umiejętności, a klęski, czego można było uniknąć dzięki rozwadze.35
Współczesne oceny Napoleona dzielą się równie ostro. Andrew Roberts, cytowany przez Kirkus, widzi niezwykły bilans. Tulard stawia administratora wyżej niż generała. Dodge w 1889 roku uważał, że w najlepszych latach był większym żołnierzem niż Fryderyk Wielki, choć Fryderyk był większy w klęsce. Treccani nazywa Czyngis-chana zarazem wielkim niszczycielem i wielkim wodzem.36
Bitwy na stronie
Żadna z bitew samego Czyngis-chana nie ma jeszcze u nas artykułu. Poniżej bitwy Napoleona, bitwy mongolskie stoczone przez wodzów i wnuków Czyngis-chana oraz przewodniki, które osadzają obu w szerszym tle.
Dowodzi Napoleon · 1796Bitwa pod Montenotte
Dowodzi Napoleon · 1798Bitwa pod piramidami
Dowodzi Napoleon · 1805Bitwa pod Austerlitz
Dowodzi Napoleon · 1806Jena i Auerstedt
Dowodzi Napoleon · 1807Bitwa pod Frydlandem
Dowodzi Napoleon · 1812Bitwa pod Borodino
Odwrót · 1812Bitwa pod Małojarosławcem
Dowodzi Napoleon · 1813Bitwa pod Lipskiem
Dowodzi Napoleon · 1815Bitwa pod Ligny
Dowodzi Napoleon · 1815Bitwa pod Waterloo
Jego następcy · 1241Bitwa pod Legnicą
Subutaj i Batu · 1241Bitwa pod Mohi
Przewodnik · 1812Kampania rosyjska 1812
Przewodnik · 1803 do 1815Wojny napoleońskie
WódzCzyngis-chan
WódzNapoleon Bonaparte
WódzSubutaj
RankingNajwiększe bitwy napoleońskie
Twój werdykt
Nie wskazujemy zwycięzcy. Oto obie strony w najmocniejszej postaci i pytania, od których zależy, która przekona Cię bardziej.
Za Czyngis-chanem
- Marsz przez pustynię pod Bucharę, wzór zaskoczenia
- Armia, która sama niosła zapasy i konie luzaki przez całą Azję
- Wybrani przez niego wodzowie, którzy wygrywali bez niego, od Kałki poczynając
- Zmarł w czasie wyprawy, z imperium nienaruszonym i wciąż rosnącym
- Zjednoczył plemiona i dał Mongołom pisany język
Za Napoleonem
- Ulm i Austerlitz oraz sześćdziesiąt bitew z siedmioma przegranymi według Robertsa
- Zwycięstwa nad zawodowymi armiami Europy przez blisko dwie dekady
- Szybkość, którą jego maksymy uczyniły prawem wojny
- Kodeks cywilny z 2281 artykułami, chwała, którą sam wskazał
- Administrator, którego Tulard stawia może nawet wyżej niż generała
Pytania do rozważenia przed decyzją:
- Czy Czyngis-chanowi należy zaliczać to, co jego wodzowie wygrali nad Kałką, a syn i wnukowie zdobyli na Rusi?
- Czy przegrana na końcu kariery, jak u Napoleona od 1812 roku, to gorsza rysa niż brak starcia z wrogiem zorganizowanym tak jak ty?
- Co waży więcej: imperium, które przetrwało założyciela, czy kodeks praw, który przetrwał imperium?
- Rosja zniszczyła armię Napoleona, a mongolskiej nie. Czy to ocena obu ludzi, czy koni przeciw drogom i zimie?
- Jak zważyć moralny wyrok Jominiego na Czyngis-chana wobec wojskowej oceny Liddella Harta?
Oddaj głos poniżej i zobacz, jak ocenili ich inni czytelnicy.







