Czym były wojny śląskie i kto je wygrał?
Wojny śląskie to trzy wojny, które Prusy i Austria toczyły w latach 1740 do 1763 o Śląsk, bogatą prowincję Habsburgów nad Odrą. Fryderyk II zajął ją w 1740 roku, a Maria Teresa dwukrotnie próbowała ją odzyskać. Wygrały Prusy, bo każdy traktat pokojowy tych wojen zostawiał Śląsk w pruskich rękach.1
W grudniu 1740 roku, kilka tygodni po śmierci cesarza Karola VI, młody król pruski Fryderyk II wysłał swoją armię na Śląsk, prowincję Habsburgów nad górną i środkową Odrą, która dziś leży w większości w południowo-zachodniej Polsce. Potem przyszły trzy wojny, a gdy ostatnia z nich skończyła się w 1763 roku, Śląsk wciąż był pruski, a Prusy stały się jednym z mocarstw Europy.2
Ten przewodnik wyjaśnia, jak liczy się te wojny, dlaczego Fryderyk chciał Śląska, jak przebiegła i jak skończyła się każda z wojen, kto wygrał i co z tego wynikło. Prowadzi też do naszych artykułów o bitwach, od bitwy pod Małujowicami w 1741 roku po Lutynię w 1757 i Kunowice w 1759 roku, oraz do sylwetki Fryderyka Wielkiego.3
Czym były wojny śląskie?
Wojny śląskie to XVIII-wieczne zmagania Austrii i Prus o posiadanie Śląska. Britannica i Zintegrowana Platforma Edukacyjna Ministerstwa Edukacji liczą trzy takie wojny, pierwszą wojnę śląską z lat 1740 do 1742, drugą z lat 1744 do 1745 i trzecią z lat 1756 do 1763, a Niemieckie Muzeum Historyczne pisze o dwóch pierwszych wojnach śląskich z lat 1740 do 1742 i 1744 do 1745. Po niemiecku nazywa się je Schlesische Kriege.4
Żadna z tych wojen nie toczyła się osobno. Dwie pierwsze były częścią szerszej wojny o sukcesję austriacką, a trzecia częścią wojny siedmioletniej, w której Wielka Brytania i Francja walczyły też ze sobą za morzami. Dlatego te same bitwy występują w większości opracowań pod dwiema nazwami, a nasz przewodnik po trzeciej wojnie śląskiej opisuje ją jako środkowoeuropejską część wojny siedmioletniej.5
Koniec trzeciej wojny różne źródła datują nieco inaczej. Artykuł Britanniki o wojnach śląskich podaje lata 1756 do 1762, bo walki między Austrią a Prusami ustały wraz z rozejmem w listopadzie 1762 roku, a Niemieckie Muzeum Historyczne i polska platforma edukacyjna doprowadzają ją do pokoju w Hubertusburgu w lutym 1763 roku.6
Przyczyny wojen śląskich
Cesarz Karol VI, ostatni Habsburg w linii męskiej, zmarł 20 października 1740 roku. Sankcją pragmatyczną, ogłoszoną po raz pierwszy w 1713 roku, chciał zapewnić, że jego ziemie przejdą niepodzielone na córkę Marię Teresę, i przez lata zabiegał u innych mocarstw o obietnice jej przestrzegania. Britannica uważa te obietnice za akt czystej wygody, bo niemal każde wielkie mocarstwo chciało jakiejś części ziem Habsburgów.7

Chwila sprzyjała atakowi: Britannica opisuje armię Marii Teresy jako będącą w złym stanie, a finanse jej rządu jako bardzo trudne, a Guy Rowlands zauważa, że nieudana wojna z Imperium Osmańskim w ostatnich latach panowania Karola obnażyła poważne słabości armii habsburskiej. Fryderyk, królem dopiero od śmierci ojca 31 maja 1740 roku, odziedziczył świetne wojsko i pełny skarbiec.8
Nagrodą był sam Śląsk, a Britannica nazywa go prowincją bogatą i ważną strategicznie i pisze, że Fryderyka skusiło przede wszystkim jego bogactwo. Biografia Fryderyka w Neue Deutsche Biographie (NDB) dodaje, że Śląsk dawał Prusom szerszą podstawę gospodarczą, punkt wyjścia do działań w Czechach i klin między Saksonią a Polską, połączonymi wtedy unią personalną, a polska platforma edukacyjna zauważa, że jego utrata przekreśliła wszelkie próby zacieśnienia tej unii.9
Fryderyk uzasadniał najazd dawnymi roszczeniami swojego rodu do części Śląska, które Britannica opisuje jako stare brandenburskie roszczenie testamentowe, a polska platforma edukacyjna wywodzi z układów rodzinnych, wśród nich z układu między Piastami legnickimi a Hohenzollernami. Historycy oceniają je bardzo różnie: Britannica uważa je za słabe, NDB pisze, że do całego Śląska nie dało się wysunąć żadnego prawnego roszczenia, a Muzeum Śląskie w Görlitz nazywa je niewiele więcej niż pretekstem, podczas gdy Rowlands pisze, że miały więcej uzasadnienia, niż się czasem przyznaje.10
Fryderyk liczył, że Maria Teresa odda mu Śląsk w zamian za pruskie wsparcie przeciw innym wrogom, i proponował jej gwarancję pozostałych ziem oraz następstwa tronu. Odmówiła i zaczęła szykować się do walki, a w grudniu 1740 roku armia pruska wkroczyła na Śląsk.11
Pierwsza wojna śląska (1740 do 1742)
Zajęcie Śląska poszło szybko, a NDB odnotowuje, że protestancka część mieszkańców witała Fryderyka jako wyzwoliciela, a Britannica, że śląscy Niemcy i protestanci przyjęli rządy pruskie z zadowoleniem. Wiosną 1741 roku armia austriacka ruszyła odzyskać prowincję i 10 kwietnia Fryderyk stoczył swoją pierwszą bitwę, pod Małujowicami (Mollwitz). Początkowo szło mu źle i za radą feldmarszałka Kurta Christopha von Schwerina opuścił pole bitwy, ale Schwerin wygrał ją pod jego nieobecność. Britannica zauważa, że zwycięstwo nie zawdzięczało niczego dowodzeniu króla. Całą historię opowiada nasz artykuł o bitwie pod Małujowicami.12
Małujowice wywarły w Europie wielkie wrażenie. Między majem a wrześniem 1741 roku Francja, Hiszpania, Bawaria i Saksonia utworzyły z Prusami koalicję, która chciała podzielić ziemie Habsburgów, a 9 października 1741 roku Maria Teresa przyjęła konwencję w Klein-Schnellendorf, która zostawiła Fryderykowi Dolny Śląsk. Britannica pisze, że rozejm ten dał mu w praktyce kontrolę nad całą prowincją.13
Fryderyk wkrótce znów chwycił za broń. Na początku 1742 roku wkroczył na Morawy, a 17 maja 1742 roku pokonał armię austriacką księcia Karola Lotaryńskiego pod Chotusicami w Czechach, co Britannica nazywa zwycięstwem dość niepełnym. Maria Teresa postanowiła wtedy zawrzeć pokój z Prusami, by zwrócić siły przeciw Francji i Bawarii.14
Preliminaryjnym pokojem wrocławskim z 11 czerwca 1742 roku, potwierdzonym traktatem berlińskim 28 lipca, oddała Prusom Śląsk z wyjątkiem ziem opawskiej, cieszyńskiej i karniowskiej na dalekim południu, które pozostały austriackie, i na tym skończyła się pierwsza wojna śląska.15
Druga wojna śląska (1744 do 1745)
Sukcesy Austrii przeciw Francji i Bawarii w 1743 i na początku 1744 roku znów zaniepokoiły Fryderyka, więc w sierpniu 1744 roku wkroczył do Czech i szybko je opanował. Do końca roku zagrożenie dla linii zaopatrzenia zmusiło go do odwrotu na Śląsk z wojskiem pozbawionym ducha, a August III, elektor saski i król Polski, przyłączył się do Marii Teresy przeciw niemu.16
W styczniu 1745 roku zmarł cesarz Karol VII, elektor bawarski, z którym Fryderyk był sprzymierzony, a Bawaria szybko zawarła pokój z Austrią, ale Fryderyka uratowało wojsko. 4 czerwca 1745 roku zaskoczył armię austriacką i saską pod Dobromierzem (Hohenfriedberg), bitwą zwaną też bitwą pod Strzegomiem, a NDB pisze, że właśnie tam po raz pierwszy w pełni pokazał talent wodza. 30 września pokonał armię austriacką i saską jeszcze raz pod Soor w Czechach.17

Prusacy wkroczyli następnie do Saksonii, a 15 grudnia 1745 roku weteran książę Leopold z Anhalt-Dessau, zwany Starym Dessauerem, pokonał armię saską i austriacką pod Kesselsdorfem, co opisuje nasz artykuł o bitwie pod Kesselsdorfem. Dziesięć dni później, 25 grudnia 1745 roku, pokój drezdeński zakończył wojnę. Maria Teresa znów oddała Śląsk, na warunkach, które Rowlands nazywa zbliżonymi do wrocławskich.18
Trzecia wojna śląska (1756 do 1763)
Maria Teresa nigdy nie pogodziła się z utratą najbogatszej prowincji. Pokój w Akwizgranie z 1748 roku, który zakończył wojnę o sukcesję austriacką, zostawił Śląsk Prusom, a Rowlands nazywa go raczej rozejmem niż ostatecznym traktatem. Jej nowy kanclerz Wenzel Anton von Kaunitz umocnił ją w zamiarze odzyskania Śląska, a w odwróceniu przymierzy w 1756 roku Austria sprzymierzyła się z dawnym wrogiem, Francją, przeciw Prusom stanęła też Rosja, a Wielka Brytania poparła Fryderyka.19
Spodziewając się ataku, Fryderyk uderzył pierwszy. 29 sierpnia 1756 roku bez wypowiedzenia wojny wkroczył do Saksonii, a armia saska, zamknięta pod Pirną, musiała skapitulować i w większości została wcielona do wojska pruskiego. Saksonia pozostała potem pod pruską okupacją przez większość wojny.20
Kampania 1757 roku przechodziła od zwycięstwa do niemal klęski i z powrotem. Fryderyk pobił Austriaków pod Pragą 6 maja, ale 18 czerwca Leopold Joseph von Daun pokonał go pod Kolinem i Prusacy musieli opuścić Czechy. Gdy wrogowie nadciągali ze wszystkich stron, król zwrócił się na zachód i 5 listopada rozbił armię francuską i armię Rzeszy pod Rossbach.21
Potem pomaszerował z powrotem na Śląsk, który Austriacy w tym czasie niemal w całości zajęli, razem ze Świdnicą i Wrocławiem. 5 grudnia 1757 roku pokonał znacznie liczniejszą armię austriacką pod Lutynią (Leuthen), w bitwie, którą Britannica nazywa największym z jego zwycięstw, i odzyskał prowincję. Niemieckie Muzeum Historyczne pisze, że Rossbach i Lutynia zrodziły daleko poza Niemcami mit Fryderyka jako niemal niezwyciężonego wodza.22

Od 1758 roku wojna zamieniła się w zmagania na wyczerpanie. Fryderyk pobił Rosjan pod Sarbinowem (Zorndorf) 25 sierpnia 1758 roku, w bitwie, którą Britannica nazywa najkrwawszą w tej wojnie, ale 14 października Daun zaskoczył jego obóz pod Hochkirch. 12 sierpnia 1759 roku armia rosyjska i austriacka rozgromiła go pod Kunowicami (Kunersdorf), a Muzeum Śląskie w Görlitz pisze, że po tej klęsce Prusy znalazły się na krawędzi upadku. Zwycięzcy nie wykorzystali sukcesu, co Niemieckie Muzeum Historyczne i NDB tłumaczą niezgodą między dowódcami rosyjskimi i austriackimi.23
W 1760 roku Fryderyk wygrał pod Legnicą (Liegnitz) 15 sierpnia i pod Torgau 3 listopada, ale NDB pisze, że te zwycięstwa przyniosły tylko chwilową ulgę. Wojska nieprzyjaciela na krótko zajęły Berlin w październiku 1760 roku, a w 1761 roku Austriacy i Rosjanie po raz pierwszy przezimowali na ziemi pruskiej, podczas gdy siły Prus były na wyczerpaniu.24
Prusy ocaliła śmierć carycy Elżbiety 5 stycznia 1762 roku. Jej następca Piotr III podziwiał Fryderyka i 5 maja zawarł z nim odrębny pokój, zwrot, który niemiecka historia pamięta jako cud domu brandenburskiego. Brat Fryderyka, książę Henryk, pokonał Austriaków pod Freibergiem 29 października 1762 roku, w zwycięstwie, które jego biografia w NDB nazywa ostatnim rozstrzygającym w tej wojnie, a w listopadzie Austria i Prusy zawarły rozejm.25
Pokój w Hubertusburgu, podpisany przez Prusy, Austrię i Saksonię 15 lutego 1763 roku, przywrócił stan sprzed wojny (artykuł Britanniki o wojnach śląskich podaje datę 16 lutego). Śląsk pozostał pruski, a polska platforma edukacyjna dodaje, że Saksonia wróciła do swojego elektora bez żadnego odszkodowania za lata okupacji.26
Kto wygrał wojny śląskie?
Wojny śląskie wygrały Prusy, bo każde z trzech rozstrzygnięć, we Wrocławiu i Berlinie w 1742 roku, w Dreźnie w 1745 roku i w Hubertusburgu w 1763 roku, zostawiało Śląsk w pruskich rękach, a Britannica pisze, że w wojnie siedmioletniej Maria Teresa była bliska sukcesu, ale utraconej prowincji nigdy nie odzyskała.27
O wyniku zdecydowało kilka rzeczy, przede wszystkim to, że Fryderyk zaczynał pierwszą wojnę z silną armią i pełnym skarbcem przeciw monarchii Habsburgów, której wojsko i finanse były w złym stanie. W trzeciej wojnie przez prawie siedem lat stawiał czoło Austrii, Rosji, Francji i Szwecji, a po Rossbach otrzymywał brytyjskie subsydia, podczas gdy sprzymierzona armia Ferdynanda Brunszwickiego walczyła z Francuzami w północno-zachodnich Niemczech.28
Jego wrogowie nie wykorzystali też swoich szans. Polska platforma edukacyjna zauważa, że sprzymierzeni nie potrafili wykorzystać najbardziej sprzyjających okazji, a Niemieckie Muzeum Historyczne przypisuje przetrwanie Fryderyka strategicznemu rachunkowi i umiejętnościom wojskowym, ale też dużej dozie szczęścia i przypadku. Największym szczęściem okazała się śmierć carycy Elżbiety w 1762 roku, która wyprowadziła Rosję z wojny.29

Dla Austrii oznaczało to porażkę w najważniejszym celu wojny. Biografia Marii Teresy w Britannice pisze, że koniec wojny siedmioletniej przypieczętował utratę Śląska i zostawił monarchię z górą długów, po czym cesarzowa stała się orędowniczką pokoju, a polska platforma edukacyjna podsumowuje, że pokój z 1763 roku zostawił Śląsk Prusom definitywnie.30
Skutki wojen śląskich
Wojny uczyniły z Prus mocarstwo, a Britannica pisze, że już zwycięstwa do 1745 roku zrobiły z nich co najmniej półmocarstwo, a pokój w Hubertusburgu, według Britanniki, potwierdził ich pozycję wielkiego mocarstwa europejskiego. Niemieckie Muzeum Historyczne widzi cel Fryderyka w wojnie siedmioletniej w ustanowieniu Prus piątym mocarstwem Europy obok Wielkiej Brytanii, Austrii, Francji i Rosji, a polska platforma edukacyjna opisuje ich awans do grona pięciu mocarstw europejskich.31
Zapoczątkowały też trwałą wrogość Prus i Austrii. NDB pisze, że najazdem na Śląsk Fryderyk ściągnął na siebie śmiertelną wrogość monarchii naddunajskiej, a oba państwa raz jeszcze stanęły do wojny w wojnie o sukcesję bawarską w latach 1778 do 1779.32
Dla Śląska wojny otworzyły dwa stulecia rządów pruskich i niemieckich. Britannica pisze, że władza pruska dała prowincji sprawniejszą administrację i baczną troskę o gospodarkę, a Muzeum Śląskie w Görlitz opisuje modernizację państwa i administracji w duchu absolutyzmu oświeconego. Według Britanniki górnictwo i przemysł uczyniły później ze Śląska drugi pod względem znaczenia okręg przemysłowy Niemiec.33
Ta historia skończyła się wraz z II wojną światową. W 1945 roku niemal cały Śląsk znalazł się pod polską administracją, a jego niemiecka ludność została wysiedlona. Część Polaków, którzy osiedlili się na jej miejscu, sama została wypędzona ze swoich domów, a Britannica przypomina, że Polska otrzymała ten region w zamian za wschodnie ziemie wcielone do Związku Radzieckiego. Większość historycznego Śląska leży dziś w Polsce, a nasz artykuł o powstaniach śląskich opisuje walkę o Górny Śląsk po I wojnie światowej.34
Najważniejsze bitwy wojen śląskich
Poniżej, w kolejności dat, nasze artykuły o bitwach trzech wojen. Dwie pierwsze wojny opisuje też nasz przewodnik po wojnie o sukcesję austriacką, a trzecia ma własny przewodnik, trzecią wojnę śląską.
- 1741Bitwa pod Małujowicami, 1741Królestwo Prus kontra Monarchia Habsburgów
10 kwietnia 1741 roku austriacka jazda rozbiła pod Małujowicami pruskie prawe skrzydło, a Fryderyk II odjechał z pola. Jego piechota została, wytrzymała i wygrała mu pierwszą bitwę.

- 1745Bitwa pod Kesselsdorfem, 1745Królestwo Prus kontra Elektorat Saksonii i Austria
15 grudnia 1745 roku 69-letni książę Leopold Anhalt-Dessau zdobył saskie działa pod Kesselsdorfem koło Drezna i zakończył drugą wojnę śląską.

- 1756Bitwa pod Lowosicami, 1756Królestwo Prus kontra Monarchia Habsburgów
1 października 1756 roku Fryderyk Wielki zaatakował we mgle Austriaków Browne'a pod Lowosicami. Jego jazda została rozbita, piechota zdobyła płonące miasteczko, a Browne wycofał się nietknięty.

- 1757Bitwa pod Pragą, 1757Królestwo Prus kontra Monarchia Habsburgów
6 maja 1757 roku Fryderyk Wielki zaatakował austriackie linie na wschód od Pragi. Schwerin padł ze sztandarem w ręku, a jednego dnia ubyło 27 tysięcy ludzi.

- 1757Bitwa pod Kolinem, 1757Monarchia Habsburgów (Austria) i jazda saska kontra Królestwo Prus
18 czerwca 1757 roku Austriacy Dauna pobili Fryderyka Wielkiego pod Kolinem w Czechach, kończąc oblężenie Pragi i serię jego zwycięstw.

- 1757Bitwa pod Gross-Jägersdorf, 1757Imperium Rosyjskie kontra Królestwo Prus
30 sierpnia 1757 roku Rosjanie Apraksina pokonali Prusaków Lehwaldta pod Gross-Jägersdorf w Prusach Wschodnich, po czym odeszli, nie wykorzystując zwycięstwa.

- 1757Bitwa pod Rossbach, 1757Królestwo Prus kontra Francja i Rzesza
5 listopada 1757 roku 22 tysiące Prusaków Fryderyka Wielkiego zaskoczyło w marszu dwa razy liczniejszą armię francusko-cesarską i rozbiło ją w półtorej godziny.

- 1757Bitwa pod Lutynią, 1757Królestwo Prus kontra Monarchia Habsburgów
5 grudnia 1757 roku Fryderyk Wielki zwodem i marszem ukrytym za wzgórzami rozbił pod Lutynią na Śląsku dwa razy liczniejszą armię austriacką.

- 1758Bitwa pod Domašovem, 1758Monarchia Habsburgów (Austria) kontra Królestwo Prus
30 czerwca 1758 roku Austriacy Loudona rozbili pod Domašovem pruski konwój liczący 4000 wozów i zmusili Fryderyka Wielkiego do zdjęcia oblężenia Ołomuńca.

- 1758Bitwa pod Sarbinowem, 1758Królestwo Prus kontra Imperium Rosyjskie
25 sierpnia 1758 roku Fryderyk Wielki zaatakował pod Kostrzynem rosyjską armię Fermora. Po dniu rzezi obie armie utrzymały pole, a zwycięstwo ogłosiły obie strony.

- 1758Bitwa pod Hochkirch, 1758Monarchia Habsburgów kontra Królestwo Prus
14 października 1758 roku Austriacy Dauna podeszli nocą pod obóz Fryderyka Wielkiego w Hochkirch i uderzyli o piątej rano. Nocny marsz, walka o cmentarz, śmierć Keitha i liczby.

- 1759Bitwa pod Kunowicami, 1759Cesarstwo Rosyjskie i Monarchia Habsburgów kontra Królestwo Prus
Kto wygrał pod Kunowicami (Kunersdorf) w 1759 roku? Rosjanie Sałtykowa i Austriacy Laudona rozbili armię Fryderyka Wielkiego. Armie, straty i ocalenie Berlina.

- 1759Bitwa pod Maxen, 1759Monarchia Habsburgów i armia Rzeszy kontra Królestwo Prus
W listopadzie 1759 roku Fryderyk Wielki posłał korpus generała Fincka na tyły armii austriackiej. Pod Maxen Daun go okrążył, a 21 listopada cały korpus się poddał.

- 1760Bitwa pod Kamienną Górą, 1760Monarchia Habsburgów (Austria) kontra Królestwo Prus
23 czerwca 1760 roku Austriacy Loudona zdobyli pruskie szańce na wzgórzach pod Landeshut, dziś Kamienną Górą, i wzięli do niewoli generała Fouqué z większością korpusu.

- 1760Bitwa pod Legnicą, 1760Królestwo Prus kontra Monarchia Habsburgów
Osaczony na Śląsku przez trzy armie austriackie Fryderyk Wielki wymknął się nocą z obozu. O świcie 15 sierpnia korpus Laudona wpadł prosto na jego armię i w dwie godziny został pobity.

- 1760Bitwa pod Torgau, 1760Królestwo Prus kontra Monarchia Habsburgów
3 listopada 1760 roku Fryderyk Wielki zaatakował obóz Dauna pod Torgau. Jego grenadierzy padli pod austriackimi armatami, a dzień uratował dopiero nocny szturm Zietena na wzgórza Süptitz.

- 1762Bitwa pod Freibergiem, 1762Królestwo Prus kontra Rzesza i Austria
29 października 1762 roku książę Henryk Pruski pobił armię austriacko-cesarską pod Freibergiem w Saksonii, w bitwie nazywanej ostatnią bitwą wojny siedmioletniej.

Kalendarium wojen śląskich
- 1740Karol VI umiera 20 października. W grudniu Fryderyk II wkracza na Śląsk.35
- 1741Małujowice 10 kwietnia. Konwencja w Klein-Schnellendorf 9 października.36
- 1742Chotusice 17 maja. Pokój wrocławski (11 czerwca), potwierdzony w Berlinie (28 lipca), kończy pierwszą wojnę śląską.37
- 1744W sierpniu Fryderyk wkracza do Czech i zaczyna drugą wojnę śląską.38
- 1745Dobromierz (4 czerwca), Soor (30 września), Kesselsdorf (15 grudnia). Pokój drezdeński 25 grudnia.39
- 1748Pokój w Akwizgranie zostawia Śląsk Prusom.40
- 1756Odwrócenie przymierzy. 29 sierpnia Fryderyk wkracza do Saksonii i zaczyna trzecią wojnę śląską.41
- 1757
- 1758
- 1759
- 1760
- 1762
- 1763Pokój w Hubertusburgu, 15 lutego: Śląsk zostaje pruski.47
Co czytać dalej
O człowieku, który stał w centrum wszystkich trzech wojen, opowiada nasza sylwetka Fryderyka Wielkiego. Szersze wojny opisują nasze przewodniki po wojnie o sukcesję austriacką i wojnie siedmioletniej, stronę niemiecką i austriacką nasze historie wojskowe Niemiec i Austrii, a bitwy epoki ranking największych bitew nowożytności.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Nowe mocarstwo”. Arnulf Scriba, „1763”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Encyclopaedia Britannica, „Silesia”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Nowe mocarstwo”. Arnulf Scriba, „1763”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Arnulf Scriba, „1763”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Nowe mocarstwo”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. Arnulf Scriba, „1763”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Nowe mocarstwo”. Arnulf Scriba, „1763”. ↩
- Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. Encyclopaedia Britannica, „Maria Theresa”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Encyclopaedia Britannica, „Silesia”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Nowe mocarstwo”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Nowe mocarstwo”. Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Muzeum Śląskie w Görlitz, „Silesia turns into a Prussian Province”. Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. James D. Hardy, Europe, 1450 to 1789. Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Silesia”. Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. ↩
- Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Royal Collection Trust, „Map of the Battle of Czaslau, 1742”. Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Encyclopaedia Britannica, „Silesia”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. ↩
- Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Royal Collection Trust, „Map of the Battle of Striegau, 1745”. Royal Collection Trust, „Map of the Battle of Soor, 1745”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Royal Collection Trust, „Map of the Battle of Kesselsdorf, 1745”. Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. ↩
- Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. Encyclopaedia Britannica, „Maria Theresa”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. James D. Hardy, Europe, 1450 to 1789. ↩
- Arnulf Scriba, „1763”. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. Arnulf Scriba, „1763”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. Arnulf Scriba, „1763”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. Muzeum Śląskie w Görlitz, „Silesia turns into a Prussian Province”. Arnulf Scriba, „1763”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. ↩
- Arnulf Scriba, „1763”. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. Chester Verne Easum, Neue Deutsche Biographie. ↩
- Arnulf Scriba, „1763”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Peace of Hubertusburg”. Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. Encyclopaedia Britannica, „Peace of Hubertusburg”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. Arnulf Scriba, „1763”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. Arnulf Scriba, „1763”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Maria Theresa”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Encyclopaedia Britannica, „Peace of Hubertusburg”. Arnulf Scriba, „1763”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Nowe mocarstwo”. James D. Hardy, Europe, 1450 to 1789. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Maria Theresa”. Chester Verne Easum, Neue Deutsche Biographie. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Silesia”. Muzeum Śląskie w Görlitz, „Silesia turns into a Prussian Province”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Silesia”. Muzeum Śląskie w Görlitz, „Doom and new Beginning”. ↩
- Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. ↩
- Royal Collection Trust, „Map of the Battle of Czaslau, 1742”. Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. ↩
- Royal Collection Trust, „Map of the Battle of Striegau, 1745”. Royal Collection Trust, „Map of the Battle of Soor, 1745”. Royal Collection Trust, „Map of the Battle of Kesselsdorf, 1745”. Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. ↩
- Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Maria Theresa”. Arnulf Scriba, „1763”. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. ↩
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. ↩
- Arnulf Scriba, „1763”. Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War”. Chester Verne Easum, Neue Deutsche Biographie. ↩
- Arnulf Scriba, „1763”. Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie. ↩
Źródła
- Encyclopaedia Britannica, „Silesian Wars”.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji), „Nowe mocarstwo: Prusy”.
- Arnulf Scriba, LeMO, Deutsches Historisches Museum, „1763: Das Ende des Siebenjährigen Krieges”.
- Encyclopaedia Britannica, „Silesia”.
- Otto Graf zu Stolberg-Wernigerode, Neue Deutsche Biographie 5 (1961), Deutsche Biographie, „Friedrich II. der Große”.
- Guy Rowlands, Europe, 1450 to 1789: Encyclopedia of the Early Modern World (Gale), Encyclopedia.com, „Austrian Succession, War of the (1740 to 1748)”.
- Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War: The course of the Seven Years’ War (1756 and 1757)”.
- Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War: 1758 and 1759”.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Pierwszy konflikt globalny”.
- Encyclopaedia Britannica, „Seven Years’ War: 1760 to 1762”.
- Encyclopaedia Britannica, „Maria Theresa”.
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick II, king of Prussia”.
- Muzeum Śląskie w Görlitz (Schlesisches Museum zu Görlitz), wystawa stała, „Silesia turns into a Prussian Province”.
- James D. Hardy, Europe, 1450 to 1789: Encyclopedia of the Early Modern World (Gale), Encyclopedia.com, „Frederick II (Prussia)”.
- Royal Collection Trust, Military Maps, „Map of the Battle of Czaslau, 1742”.
- Royal Collection Trust, Military Maps, „Map of the Battle of Striegau, 1745”.
- Royal Collection Trust, Military Maps, „Map of the Battle of Soor, 1745”.
- Royal Collection Trust, Military Maps, „Map of the Battle of Kesselsdorf, 1745”.
- Chester Verne Easum, Neue Deutsche Biographie 8 (1969), Deutsche Biographie, „Heinrich, Prinz von Preußen”.
- Encyclopaedia Britannica, „Peace of Hubertusburg”.
- Muzeum Śląskie w Görlitz (Schlesisches Museum zu Görlitz), wystawa stała, „Doom and new Beginning”.






