Ciężka czy lekka kawaleria: co mówią źródła?
Ciężka kawaleria to opancerzeni jeźdźcy na dużych koniach, trzymani w odwodzie do rozstrzygającej szarży. Lekka to szybsi jeźdźcy na lżejszych koniach, którzy rozpoznawali, osłaniali, najeżdżali tyły i ścigali. Spotykały się jako wrogowie, od partyjskich łuczników konnych pod Carrhae po rosyjską jazdę pod Bałakławą, a znacznie częściej walczyły ramię w ramię. Dwaj najczęściej cytowani teoretycy stanęli po różnych stronach. Nolan uważał służbę lekkiej kawalerii za najważniejszą w polu, a ciężką za groźniejszą z wyglądu niż w rzeczywistości. Jomini chciał równowagi, z kirasjerami z lancami do łamania czworoboków. Ta strona zbiera dowody dla obu stron, a ostateczny werdykt zostawia Tobie.
Obie nazwy obejmują ponad dwa tysiące lat, a ich znaczenie się zmieniało. Partowie, którzy w 53 roku p.n.e. zniszczyli armię rzymską, łączyli kopijników w pancerzach z dużo liczniejszymi łucznikami konnymi. Huzarzy, by wziąć jedną nazwę, zaczynali według Enciclopedia Italiana jako lekka jazda na Węgrzech, potem przejęli ich Prusacy za Fryderyka II i Francuzi za Napoleona, a po wojnach rewolucji francuskiej trafili do niemal każdej armii europejskiej.1
W latach pięćdziesiątych XIX wieku brytyjski oficer kawalerii Louis Nolan wciąż dzielił tę broń na kawalerię ciężką, średnią i lekką, każdą z własnymi zadaniami, i pisał, że żadna z nich nie nadaje się do wszystkich obowiązków, jakich wymaga się od jeźdźca w polu.2
To nie jest ranking. Poniżej znajdziesz oba rodzaje jazdy obok siebie, bitwy, w których się spotkały, i sześć pytań, według których można ocenić kawalerię, od siły szarży po to, co z niej zostało. Przy każdym podajemy najmocniejsze argumenty za ciężką i za lekką kawalerią, z dawnymi autorami i teoretykami, którzy ich bronią, a także słabości każdej ze stron. Decyzja na końcu należy do Ciebie.
Obok siebie
Ciężka kawaleriaKatafrakci, rycerze, kirasjerzy
Lekka kawaleriaŁucznicy konni, huzarzy, strzelcy konni, Kozacy- Okres
- Od partyjskich jeźdźców w pancerzach po francuskich kirasjerów z I wojny światowej
- Od partyjskich i stepowych łuczników konnych po Kozaków i lekkie pułki XIX wieku
- Organizacja
- Trzymana w odwodzie do rozstrzygającej szarży, w zwartych liniach z odwodami za nimi
- Rozproszona na czele, na skrzydłach i na tyłach armii
- Uzbrojenie
- Kopia albo ciężki miecz, zbroja dla jeźdźca, często i dla konia, w XIX wieku żelazny kirys
- Łuk, szabla, lanca albo pistolet, mało albo wcale zbroi
- Taktyka
- Szarża w linii, kłusem albo galopem, w chwili rozstrzygnięcia
- Rozpoznanie, osłona, rajdy na zaopatrzenie, ostrzał nękający, pościg
- Werbunek i koszt
- Rośli ludzie na dużych, dobrze ułożonych koniach, oszczędzanych z wielką troską
- Mniejsze konie i dużo ich: Mongołowie dawali każdemu wierzchowcowi trzy albo cztery dni odpoczynku
- Gdzie walczyły
- Iran i Bliski Wschód, średniowieczna i nowożytna Europa, bitwy Napoleona
- Step, Bliski Wschód, każda armia europejska od XVI wieku
Zadania i uzbrojenie tak, jak opisują je autorzy starożytni i średniowieczni, Enciclopedia Italiana i muzea wymienione niżej. Nie podajemy bilansu zwycięstw i porażek: oba rodzaje jazdy niemal zawsze walczyły w tych samych armiach i żadne źródło nie liczy ich bitew osobno.3
Gdzie się spotkały: Carrhae i Bałakława
Carrhae, 53 p.n.e.: jedna armia z obiema
Najwyraźniejszym przykładem starożytnym jest armia, która użyła obu rodzajów jazdy przeciw piechocie. Plutarch pisze, że partyjski wódz Surena podróżował w eskorcie tysiąca jeźdźców w kolczugach i jeszcze większej liczby lekkozbrojnej jazdy. Gdy Rzymianie pierwszy raz ich ujrzeli, pisze dalej, Partowie zrzucili okrycia ze zbroi i ukazali hełmy i pancerze z lśniącej stali, na koniach okrytych płytami z brązu i stali.4
Kasjusz Dion wyjaśnia, jak obie części współdziałały. Gdy Rzymianie zwierali tarcze przed strzałami, uderzali na nich opancerzeni kopijnicy, a gdy rozluźniali szyk, by uniknąć kopii, łucznicy ich wystrzeliwali. Plutarch dodaje, że gdy Rzymianie liczyli, że łucznikom skończą się strzały, zobaczyli wielbłądy z nowymi zapasami. Całą historię klęski Krassusa opisujemy w artykule o bitwie pod Carrhae.5
Bałakława, 25 października 1854: obie brygady jednego ranka
Po stronie brytyjskiej pod Bałakławą Ciężka i Lekka Brygada walczyły w odstępie niespełna godziny. National Army Museum podaje, że Ciężka Brygada liczyła 800 jeźdźców wobec około 3000 jazdy rosyjskiej. William Howard Russell z „The Times” patrzył, jak Szkoci Szarzy i Enniskillenowie uderzają wprost w środek rosyjskiej masy: zderzenie trwało tylko chwilę, pisał, a Rosjanie wycofali się w nieładzie.6
Lord George Paget, który dowodził drugą linią Lekkiej Brygady i oglądał walkę z bliska, opisał ją bez patosu. Ciężcy nigdy nie jechali szybciej niż około ośmiu mil na godzinę, pisał, przedzierając się przez winnicę na odcinku osiemdziesięciu albo stu jardów, a Rosjanie zatrzymali się dwadzieścia jardów przed rowem, jakby zdezorientowani. Muzeum opisuje natarcie jako niewiele szybsze od kłusu, trwające około dziesięciu minut, a Paget pisze, że sama walka trwała nie dłużej niż pięć.7
Potem przyszedł rozkaz dla Lekkiej Brygady. Russell zapisał, że działa otworzyły do niej ogień z 1200 jardów, z trzydziestu żelaznych paszcz, a kapitan Louis Nolan, który przywiózł rozkaz, zginął od pierwszego strzału. Z 673 ludzi, którzy ruszyli, według National Army Museum około 260 zostało zabitych albo rannych, a stracono 475 koni. Russell pisze, że Ciężka Brygada z trudem osłoniła odwrót ocalałych. Zobacz bitwę pod Bałakławą.8

Szarża
Argumenty za ciężką kawalerią
Rozstrzygające uderzenie było jej racją bytu. Nolan definiuje ciężką kawalerię jako rosłych ludzi w zbrojach na ciężkich, silnych koniach, trzymanych w ręku do rozstrzygających szarż w dniu bitwy. Mariano Borgatti w haśle o kirasjerze w Enciclopedia Italiana opisuje ciężką jazdę XVI i XVII wieku jako jeźdźców, którzy mieli obalić przeciwnika bardziej impetem niż bronią.9
Opancerzony jeździec miał też robić wrażenie. Ammianus Marcellinus, opisując wjazd cesarza Konstancjusza II do Rzymu w 357 roku, pisze o w pełni opancerzonej jeździe zwanej klibanariuszami, w maskach, okrytej członek po członku cienkimi płytkami żelaza, które poruszały się z ciałem, tak że można było ich wziąć za posągi, a nie ludzi.10
Bałakława pokazuje, że w 1854 roku, w czasie wojny krymskiej, to wciąż działało. Ciężka Brygada, według muzeum niewiele większa niż jedna czwarta sił rosyjskich, rozbiła je w kilka minut, a u Russella rozbicie dopełniają 4. i 5. pułk gwardii dragonów, uderzając w skrzydło.11
Argumenty za lekką kawalerią
Teoretyk wojskowości Antoine-Henri Jomini przypisuje lekkiej jeździe najgroźniejsze uderzenie ze wszystkich: rzucona na skrzydło albo tyły nieprzyjacielskiej linii w chwili, gdy ta jest atakowana od czoła, kawaleria może doprowadzić do zguby całej armii przeciwnika, a to, pisze, jest zadanie, do którego lekka kawaleria szczególnie się nadaje.12
Lekka jazda potrafiła też mocno uderzyć. Prokopiusz, doradca wodza Belizariusza, opisując konnych łuczników armii cesarza Justyniana, pisze, że jeździli w pancerzach i nagolennikach, z łukiem, mieczem, a czasem i włócznią, strzelali w obie strony w pełnym pędzie, w pościgu i w ucieczce, a naciągali cięciwę do ucha z taką siłą, że ani tarcza, ani pancerz nie zatrzymywały strzały.13
Jomini równie jasno pokazuje jej granice. Jazda nieregularna, jak Kozacy, mogła pokonać najlepszą kawalerię w potyczkach, ale nie można było na niej polegać w regularnych bitwach, które rozstrzygają wojnę: to cenny dodatek do natarcia w linii, ale sama nie daje rozstrzygających wyników.14
Rozpoznanie i zaopatrzenie
Argumenty za ciężką kawalerią
Ciężką jazdę celowo zwalniano z tych zadań, by była wypoczęta w dniu bitwy. Nolan pisze, że otaczano ją w polu największą troską: nie pełniła służby na placówkach, nie furażowała, nie prowadziła rozpoznania i nie mogła nawet eskortować konwoju, bo jej konie traciły kondycję w drodze. Zachowywano ją do jednego zadania, którego nikt inny nie mógł wykonać.15
Argumenty za lekką kawalerią
Nolan nazywa służbę lekkiej kawalerii najważniejszą w polu. Czuwała nad bezpieczeństwem armii, nieustannie krążąc na jej czele, na skrzydłach i na tyłach, by nie dopuścić do zaskoczenia, i odcinała przeciwnikowi zaopatrzenie i łączność. Enciclopedia Italiana zauważa, że gdy pod koniec XV wieku piechota i broń palna odebrały kawalerii pierwszeństwo, przetrwała ona przede wszystkim jako rozpoznanie przed bitwą, a w bitwie do uderzenia i pościgu.16
Armie stepowe pokazują, jak daleko mogło to sięgać. Jan di Piano Carpini, wysłannik papieski, który w latach czterdziestych XIII wieku dotarł do Mongołów, pisze, że każdy wojownik miał dwa łuki albo jeden dobry i trzy kołczany, a koń, na którym jechano jednego dnia, odpoczywał potem trzy albo cztery dni. Dion pisze, że Partowie prowadzili na wyprawach całe stada koni, by zmieniać wierzchowce i nagle nadjeżdżać z daleka.17
Przeciw piechocie i działom
Argumenty za ciężką kawalerią
Jomini uważał, że do przełamania zwartej piechoty potrzeba najcięższej jazdy: aby rozbić dobre czworoboki, trzeba armat i lansjerów, a jeszcze lepiej kirasjerów uzbrojonych w lance. Pod Carrhae, jak opisuje Dion, to szarża partyjskich kopijników karała Rzymian za zwarcie szyku. Jomini równie szczerze mówi o granicach: natarcie na czworoboki dobrej piechoty w dobrym porządku nie może się powieść, a wielkie francuskie szarże pod Waterloo były wspaniałe, ale zawiodły, bo nikt ich nie wsparł.18

Argumenty za lekką kawalerią
Lekka jazda z bronią miotającą mogła wyniszczyć piechotę tam, gdzie szarża nie dawała rady. Pod Carrhae, pisze Plutarch, Partowie stanęli w dużych odstępach i strzelali ze wszystkich stron, a rzymscy lekkozbrojni wysłani przeciw nim cofnęli się pod gradem strzał.19
Przeciw działom lekka jazda ma w dziejach zarówno najgorszy, jak i jeden z najlepszych dni. Pod Bałakławą Lekka Brygada przejechała półtorej mili otwartej równiny prosto na baterię, jak opisuje Russell. Pod Somosierrą 30 listopada 1808 roku polscy szwoleżerowie gwardii Napoleona zdobyli w kilkuminutowej szarży przełęcz bronioną przez hiszpańską artylerię i piechotę, jak pisze Jolanta Niklewska w studium o tej szarży, a Magdalena Pawlak opisuje tę samą szarżę na hiszpańskie baterie w pracy o jej malarzach.20
Konie i koszt
Argumenty za ciężką kawalerią
Ciężki jeździec był inwestycją i tak go traktowano. Angielski żołnierz John Cruso pisał w 1632 roku, że kopijnik potrzebował konia bardzo dobrego i świetnie wyćwiczonego oraz jeźdźca długo wprawianego w kopii.21
Argumenty za lekką kawalerią
Lekka kawaleria pozwalała armii wykorzystać każdego konia. Nolan zauważa, że koń, który nie uniósłby kirasjera, przepadłby dla służby, gdyby nie dragoni albo lekka jazda, a wielkie armie kontynentalne, nie mogąc mieć całej jazdy dobrej, musiały uciekać się do półśrodków. Zbroja i ciężki rynsztunek, dodaje, odbierają koniowi szybkość i wytrzymałość.22
Odpowiedzią stepu była liczba. Dion pisze, że Partowie od dziecka ćwiczyli jazdę konną i łucznictwo w kraju stworzonym do hodowli koni, a Carpini, że Mongołowie zmieniali konie po kolei. Carpini dodaje też, że bogatsi Mongołowie nosili zbroje z żelaza albo skóry i jeździli na opancerzonych koniach, co przypomina, że nawet klasyczne armie lekkiej jazdy miały ciężki trzon.23
Broń palna
Argumenty za ciężką kawalerią
Broń palna początkowo uczyniła ciężkiego jeźdźca jeszcze cięższym. Cruso opisuje kirasjera, uzbrojonego od stóp do głów i noszącego dwa pistolety, jako niedawny wynalazek, który zastąpił kopijnika. Jomini dwa stulecia później wciąż uważał żelazny kirys za najlepszą zbroję ciężkiej jazdy i nie widział pożytku z karabinka na koniu, bo żeby trafić, jeździec musiał się zatrzymać.24
Argumenty za lekką kawalerią
Jomini dopuszcza strzelanie z pistoletów tylko na placówkach, w szarży w luźnym szyku i wtedy, gdy lekka jazda chce niepokoić piechotę i sprowokować jej ogień przed natarciem. Cruso już w 1632 roku opisuje lżejszych jeźdźców opartych na broni palnej, arkebuzera i karabiniera, na koniach szybkich albo średnich. Enciclopedia Italiana wiąże koniec przewagi kawalerii z bronią palną i dobrze wyćwiczoną piechotą końca XV wieku, po czym ta broń przetrwała głównie w rolach, które lekka jazda pełniła już wcześniej.25
Co było potem
Argumenty za ciężką kawalerią
Ciężki jeździec dotrwał do epoki maszyn. Australian War Memorial odnotowuje, że w czasie I wojny światowej Francja miała dwanaście pułków kirasjerów, ostatnią jazdę w Europie noszącą napierśniki w polu, pod brązowym płóciennym pokrowcem.26
Argumenty za lekką kawalerią
Praca lekkiego jeźdźca przetrwała konia. Enciclopedia Italiana zauważa, że w czasie II wojny światowej konie kawalerii zastąpiły pojazdy pancerne, a tak przekształcona kawaleria zachowała dawne zadania: rozpoznanie, walki wstępne i ruchomą obronę w odwrocie. Nasza strona o bitwie pod Mokrą w 1939 roku pokazuje polską kawalerię w tej wojnie.27
Jak oceniali je teoretycy
Dwaj najczęściej cytowani autorzy XIX wieku stanęli po różnych stronach. Nolan twierdził, że ciężka kawaleria jest groźniejsza z wyglądu niż w rzeczywistości, a służba lekkiej jest najważniejsza w polu. Jomini chciał kirasjerów z lancami do łamania czworoboków, lansjerów w pierwszym szeregu, huzarów do dokończenia natarcia i jazdy nieregularnej do potyczek, czyli równowagi między nimi.28
Historia dopisała do tego ironię. Nolan, orędownik lekkiej kawalerii, przywiózł rozkaz, który posłał Lekką Brygadę w dolinę pod Bałakławą, i był, jak pisze National Army Museum, pierwszym człowiekiem, który zginął w tej szarży. Muzeum zostawia otwarte pytanie, czy chciał w ten sposób dowieść własnych teorii o sile uderzenia kawalerii.29
Naoczni świadkowie pod Bałakławą oceniali ten dzień tak samo po rozkazach, jak po jeźdźcach. Russell przytacza maksymę, że kawaleria nigdy nie działa bez wsparcia, i zauważa, że jedynym wsparciem Lekkiej Brygady była ciężka jazda daleko z tyłu. Paget, który jechał z lekką jazdą, chwalił odwagę Ciężkich, ale ich przeprawy przez winnicę nie chciał nazwać szarżą.30
Bitwy na stronie
Strony bitew na Echoes of Battle, w których ciężka i lekka kawaleria się spotkały albo walczyły razem, oraz przewodniki, które pokazują je w szerszym kontekście.
Obie brygady · 1854Bitwa pod Bałakławą
Kopijnicy i łucznicy konni · 53 p.n.e.Bitwa pod Carrhae 53 p.n.e.: jak Partowie rozbili Krassusa
Lekka jazda na działa · 1808Bitwa pod Somosierrą 1808: szarża, która otworzyła drogę na Madryt
Kirasjerzy · 1815Bitwa pod Waterloo 1815: koniec cesarstwa
Ciężka jazda i Numidowie · 216 p.n.e.Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.: doskonała pułapka Hannibala
Hetajrowie · 331 p.n.e.Bitwa pod Gaugamelą 331 p.n.e.: Aleksander łamie imperium
Kawaleria · 378Bitwa pod Adrianopolem 378: jak Goci rozbili Walensa i jego armię
Łucznicy konni · 1071Bitwa pod Manzikertem, 1071: załamanie Bizancjum
Rycerze i łucznicy konni · 1191Bitwa pod Arsuf, 1191: Lwie Serce kontra Saladyn
Rycerze i Mongołowie · 1241Bitwa pod Legnicą 1241: gdy Mongołowie dotarli do Europy
Mamelucy i Mongołowie · 1260Bitwa pod Ajn Dżalut 1260: jak powstrzymano Mongołów
Husaria i rajtaria · 1605Bitwa pod Kircholmem 1605: godzina chwały husarii
Jazda Seydlitza · 1757Bitwa pod Rossbach 1757: półtoragodzinne zwycięstwo Fryderyka Wielkiego
Jazda mamelucka · 1798Bitwa pod piramidami 1798: czworoboki Bonapartego łamią mameluków
Kirasjerzy · 1807Bitwa pod Frydlandem 1807: zwycięstwo, które zaprowadziło Rosję do Tylży
Kawaleria · 1812Bitwa pod Borodino 1812: najkrwawszy dzień
Bitwa kawalerii · 1920Bitwa pod Komarowem, 1920: ostatnia wielka bitwa kawalerii
Kawaleria · 1939Bitwa pod Mokrą, 1939: polska kawaleria przeciw niemieckim czołgom
PrzewodnikŁucznicy konni
RankingNajwiększe szarże kawalerii
RankingNajwiększe bitwy kawalerii w historii
RankingNajsłynniejsze formacje kawalerii w historii
ZestawienieHusaria kontra kirasjerzy
ZestawienieMongoł kontra rycerz
Mars-la-Tour z 1870 roku, Iławka Pruska z 1807 roku i Omdurman z 1898 roku, często przywoływane w tym sporze, nie mają jeszcze własnych stron.
Twój werdykt
Nie wskazujemy zwycięzcy. Poniżej oba argumenty w najmocniejszej postaci i pytania, od których zależy, który z nich przekona Cię bardziej.
Za ciężką kawalerią
- Rozstrzygająca szarża, jak pod Bałakławą wobec niemal czterokrotnej przewagi
- Jedyna jazda, której Jomini ufał przy łamaniu dobrych czworoboków
- Zbroja dla jeźdźca i konia, od Partów po kirasjerów
- Wypoczęta na dzień bitwy
- Napierśniki noszone w polu jeszcze w 1914 roku
Za lekką kawalerią
- Rozpoznanie i osłona, według Nolana najważniejsza służba w polu
- Uderzenie w skrzydło i tyły, które według Jominiego może zniszczyć armię
- Łucznicy konni, którzy razem z kopijnikami zniszczyli armię rzymską pod Carrhae
- Somosierra, przełęcz zdobyta w kilka minut
- Zadania, które przetrwały do epoki pojazdów pancernych
Pytania, które warto rozważyć przed decyzją:
- Czy kawalerię oceniać po jej rzadkich rozstrzygających szarżach, czy po codziennej pracy w rozpoznaniu i zaopatrzeniu?
- Czy ciężką kawalerię pokonała lekka, czy piechota i broń palna?
- Czy sukces Ciężkiej Brygady i straty Lekkiej pod Bałakławą mówią więcej o obu rodzajach jazdy, czy o rozkazach, które dostały?
- Skoro huzarzy i ułani szarżowali w linii jak ciężka jazda, czy ten podział w ogóle jeszcze obowiązuje?
- Pod Carrhae oba rodzaje jazdy wygrały razem. Czy da się ocenić którykolwiek osobno?
- Co jest ważniejsze dla armii: uderzenie, które łamie linię, czy jeźdźcy, którzy pilnują, by wróg nigdy jej nie zaskoczył?




